शिवपुराणम्

उपमन्युः, विधिपूर्वकं कृष्णस्य मलं तपसा अपाकृत्य, तं भस्मना समुक्षित्य, 'अग्नि'प्रभृतिमन्त्रान् अनुक्रमेण जपित्वा, तस्मै द्वादशमासं पाशुपतव्रतम् साक्षात् स्थापयित्वा, परमं ज्ञानं दत्तवान्। ततः प्रभृति दिव्याः पाशुपताः, नियमनिष्ठाः ऋषयः, कृष्णं समवेत्य तं सेवितवन्तः। गुरोः आदेशेन, कृष्णः परमशक्तिमान्, पुत्रार्थं शम्भुं लक्ष्यीकृत्य, तपः कृतवान्। तस्य तपसः समाप्तौ, परमतेजस्वी परमेश्वरः प्रकटितः, शम्भुः साक्षात् साम्बेन गणैः सह तत्र आसीत्। वरार्थं कृष्णः, समाहितः, अञ्जलिं कृत्वा, हरिं सुन्दररूपेण प्रकटितं स्तुतवान्। सः गणैः सह, साम्बं पुत्ररूपेण प्राप्तवान्; तपसा प्रसन्नचित्तः शिवः तं विष्णवे दत्तवान्। महादेवः स्वपुत्ररूपेण साम्बं दत्त्वा, तं जाम्बवतीपुत्रं साम्बं इति नाम दत्तवान्। एवं सर्वं कृष्णस्य अनन्तकर्मणः विषये उक्तम्—मुनिना ज्ञानप्राप्तिः तथा शंकरात् पुत्रलाभः। यः एतत् प्रतिदिनं पठति, शृणोति, वा शृावयति, सः विष्णोः ज्ञानं प्राप्य तेन सह आनन्दं लभते। किं तद् पाशुपतज्ञानम्? कथं शिवः पशुपतिः? कथं कृष्णेन, निष्कलुषकर्मणा, धौम्यस्य ज्येष्ठः पृष्टः? हे वायो, एतत् सर्वं शृणु—शंकरस्य स्वरूपम्। तव वाक्ये समः कोऽपि नास्ति, त्रिषु लोकेषु अन्यः स्वामी नास्ति। तेषां वचनानि श्रुत्वा, प्रभञ्जनः महर्षिः, शिवं स्मृत्वा, वक्तुं आरभत। पुरा, परमं पाशुपतज्ञानम् महेशेन श्रीकण्ठेन, मंदरे देव्या देवाय साक्षात् उपदिष्टम्। तद् एव ज्ञानं कृष्णेन, विष्णुना, जगतः कारणेन, पृष्टम्—देवानां पशुत्वम्, शिवस्य पशुपतित्वम्। यथा उपमन्युना कृष्णाय उपदिष्टम्, तथा अहं संक्षेपेण वक्ष्यामि। मनसा शृणु। पूर्वं विष्णुः कृष्णरूपधारी, उपमन्युम् उपविष्टं उपगम्य, विनयेन इदं वचनम् उवाच—"भगवन्, देव्या देवेन उक्तं दिव्यं पाशुपतज्ञानम्, तस्य सर्वं यशः श्रोतुम् इच्छामि। कथं देवः पशुपतिः? के पशवः उच्यन्ते? केन बन्धेन बद्धा विमुच्यन्ते, कथम्?" एवं महात्मना उपमन्युना प्रेरितः, सः दीप्तिमान् मुनिः, देव्या देवम् नमस्कृत्य, पृष्टानुसारम् उवाच। ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्तान् यावत्, सर्वे देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः पशवः उच्यन्ते, संसारशक्त्याः अधीनाः। तेषां अधिपत्येन शिवः पशुपतिः स्मृतः। मलमोहादिभिः बन्धैः भगवान् पशून् बध्नाति। सः एव भक्त्या सम्यक् पूजितः तेषां मोक्ताः। चतुर्विंशतिः तत्त्वानि—माया, कर्म, गुणाः—एतानि। एतानि एव विषयाः, जीवबन्धनानि। महेश्वरः ब्रह्मान्तान् तृणपर्यन्तान् पशून् एभिः बध्नाति। एभिः बन्धैः भगवान् प्रत्येकं स्वकर्म कर्तुं प्रेरयति। महेशस्य आदेशेन, प्रकृतिः व्यक्त्यनुसारम् यथायोग्यं उत्पादयति। सा बुद्धिं उत्पादयति; बुद्धिः अहंकारं जनयति; अहंकारः दशेन्द्रियाणि एकं च, तथा पञ्च सूक्ष्मभूतानि उत्पादयति। देवदेवस्य शिवस्य आदेशेन, शुभदायिनः, सूक्ष्मभूतानि अपि तस्य महादेशेन उत्पाद्यन्ते। महाभूतानि अनुक्रमेण उत्पाद्यन्ते, ब्रह्मादिभ्यः तृणपर्यन्तं देहधारणाय। महाभूतानि अपि शिवस्य आदेशेन उत्पाद्यन्ते; बुद्धिः वस्तुं ग्राहयति, अहंकारः स्वामित्वं करोति। मनः ज्ञाने, संकल्पे च प्रवर्तते; श्रोत्रादि इन्द्रियाणि स्वस्वविषयम्—शब्दादि—गृह्णन्ति। प्रत्येकं स्वभावेन, न अन्यस्य, देवस्य आदेशेन कार्यं करोति; वाक्च अन्यानि कर्मेन्द्रियाणि यथास्थितानि। प्रत्येकं स्वकार्यं करोति, न अन्यत्, शिवस्य आदेशेन; शब्दादीनि ग्राह्यन्ते, वाक्यादिकर्माणि क्रियन्ते। सर्वेषां शम्भोः आदेशः अनुल्लङ्घ्यः, सर्वोत्तमः; सर्वेभ्यः अवकाशं ददाति। आकाशः परमेश्वरस्य आदेशेन सर्वत्र व्याप्य अस्ति; प्राणादिभिः नामभेदैः, जगत् अन्तर्बहिः वर्तते। वायुश्च शर्वस्य आदेशेन सर्वं धारयति; देवेषु हविः, पितृषु पिण्डं वहति। अग्निः परमेश्वरस्य आदेशेन पाचनादिकं करोति; आपः तेन आदेशेन पुनरुत्थानादिकं सर्वेभ्यः करोति। भूमिः सदा विश्वं जगदधारयति, विश्वेश्वरस्य आदेशेन; सा देवाँ पोषयति, दानवान् नाशयति, त्रिलोकं रक्षति। तस्य आदेशेन, देवोऽपि इन्द्रः अन्यैः देवैः सह, नित्यं वार्यधिपत्यं करोति; वरुणः तानि सदा रक्षति। सः तेन आदेशेन अपराधिनः पाशैः बध्नाति; यक्षाधिपः सदा धनं ददाति, धनस्वामी। पुण्यानुसारम् जीवेषु संपदं ददाति, पुरुषस्य उपदेशेन; ज्ञानेषु स्थिरज्ञानं ददाति। एवं उपमन्युः कृष्णाय पाशुपतज्ञानस्य महत्त्वं, शिवस्य पशुपतित्वं, तत्त्वानां उत्पत्तिं, देवस्य आदेशस्य प्रभावं, सर्वेषां जीवेषु तस्य अधिपत्यं, सर्वं श्रद्धया उपदिष्टवान्।