शिवपुराणम्

शुभं तद्वचनं श्रुत्वा, ऋषयः, दोषैः शमितैः, परमं वाक्यं ऊचुः, तस्य शक्तेः विस्तारं श्रोतुमिच्छन्तः। भगवता महात्मन उपमन्युना कृत्यं, तपसा परमेश्वरात् प्राप्तं क्षीरं, पूर्वं कथितम्। तम् उपमन्युम् वासुदेवेन, निष्कल्मषकर्मणा कृष्णेन, दृष्टम्; ततः, श्रेष्ठं धौम्यं अनुगम्य, पाशुपतव्रतम् आरब्धम्। तस्य परमज्ञानं प्राप्तं पूर्वं श्रुतम्; किं प्रकारेण कृष्णः परमं पाशुपतज्ञानं प्राप्तवान् इति पृष्टम्। वासुदेवः, नित्यः, स्वेच्छया अवतरन्, मानुषत्वं इव अवज्ञाय, शारीरशुद्धिं अकरोत्। सः महर्षेः आश्रमं पुत्रार्थं तपः कर्तुम् अगच्छत्; ऋषिभिः दृष्टः, सः तत्र ऋषिं अपश्यत्। तस्य सर्वाङ्गं भस्मना लिप्तम्, शिरः त्रिपुण्ड्रैः अंकितम्, रुद्राक्षमालया शोभितम्, जटाभिः अलंकृतम्। शिष्यऋषिभिः परिवृतः, वेदः शास्त्रैः इव, उपमन्युः, तेजस्वीः शान्तः, शिवध्यानपरः आसीत्। तम् दृष्ट्वा, कृष्णः, रोमाञ्चितः, हर्षेण, प्रणम्य, त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, बहुमानपूर्वकं, कन्दर्पितः, हर्षितः, कन्धं नमयन्, अञ्जलिं कृत्वा, स्तुतिं अकरोत्। केवलं तं ऋषिं दृष्ट्वा, कृष्णस्य सर्वमलः कर्ममाया च नष्टम्। उपमन्युं, विधिना, कृष्णस्य मलं तपसा अपाकृत्य, भस्मना अपि समार्ज्य, 'अग्नि' इत्यादि मन्त्रान् अनुक्रमेण जपन्। ततः, तं द्वादशमासं पाशुपतव्रतम् प्रत्यक्षं कारयित्वा, ऋषिः तस्मै परमं ज्ञानं ददौ। तस्मात् कालात्, सर्वे दिव्याः पाशुपताः, व्रतपरायणाः ऋषयः, कृष्णम् उपसृत्य, तं सेवाम् अकरोत्। ततः, गुरोः आज्ञया, कृष्णः, परमशक्तिमान्, पुत्रार्थं तपः अकरोत्, शम्भुं उद्दिश्य। तपःसमाप्तौ, परमेश्वरः, परमतेजसा युक्तः, प्रकटः अभवत्; तत्र शिवः साम्बेन सह गणैः स्थितः। वरार्थं, कृष्णः, अञ्जलिं कृत्वा, सुन्दररूपेण प्रकटितं हरिं स्तुत्वा। गणैः सह स्थितः, तेन साम्बः पुत्ररूपेण प्राप्तः; तपसा प्रसन्नचित्तः, शिवः तं विष्णवे दत्तवान्। महादेवः स्वपुत्ररूपेण साम्बं दत्त्वा, तं साम्बं, जाम्बवत्याः पुत्रं, नाम्ना अभिषिक्तवान्। एवं सर्वं कृष्णस्य अनंतकर्मणः विषयं उक्तम्—ऋषेः ज्ञानप्राप्तिः, शंकरात् पुत्रलाभः। यः एतत् प्रतिदिनं पठति, शृणोति, वा श्रोतारं करोति, सः विष्णोः ज्ञानम् आप्नोति, तेन सह मुदं अनुभवति। ततः ऋषयः पृष्टवन्तः—किम् तत् पाशुपतज्ञानम्? कथं शिवः पशुपतिः? कथं धौम्यस्य ज्येष्ठः कृष्णेन पृष्टः, यस्य कर्म निष्कल्मषम्? हे वायो, सर्वं शंकरस्य रूपं वद; तव तुल्यः वाक्ये नास्ति, त्रिलोक्ये अन्यः नास्ति स्वामी। तेषां वचनं श्रुत्वा, प्रभञ्जनः महर्षिः, शिवं स्मृत्वा, भाषितुम् आरब्धवान्। कदाचित्, महेशः श्रीकण्ठः, मन्दरे देव्या प्रत्यक्षं पाशुपतज्ञानम् उपदिष्टवान्। तत् ज्ञानम् कृष्णेन, विष्णुना, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारेण, पृष्टम्—देवानाम् अन्येषां पशुत्वं, शिवस्य पशुपतित्वं च। यथा उपमन्युना कृष्णाय उपदिष्टम्, तथा अहं संक्षेपेण वक्ष्यामि; शृणुत ध्यानपूर्वकं। पूर्वं विष्णुः कृष्णरूपधारी, उपमन्युम् उपविष्टम् उपेत्य, विनयपूर्वकं वाक्यम् उक्तवान्। "भगवन्, देव्या देवेन उक्तं दिव्यं पाशुपतज्ञानम्, तस्य सर्वं ऐश्वर्यं श्रोतुम् इच्छामि।" "कथं देवः पशुपतिः? के पशवः? केन बन्धेन बद्धाः, केन मुक्ताः?" इत्येवम् उपमन्युना प्रेरितः, सः महात्मा, प्रणम्य देव्या देवम्, पृष्टः यथाविधि, भाषितवान्। "ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्ताः सर्वे देवदेवस्य त्रिशूलधारिणः पशवः, संसृतिशक्त्यनुगतः। तेषु प्रभुत्वात् शिवः पशुपतिः स्मृतः। मलमायाादिबन्धैः भगवान् पशून् बध्नाति।" "सः एव तेषां मुक्तिदाता, यथाभक्त्या पूजितः। चतुर्विंशतिः तत्त्वानि—माया, कर्म, गुणाः—एतानि। एतानि वस्तूनि, जीवबन्धनानि। महेश्वरः ब्रह्मान्तान् तृणपर्यन्तान् पशून् एभिः बन्धैः बध्नाति।" "एभिः बन्धैः, भगवान् प्रत्येकं स्वकर्म कर्तुम् प्रेरयति। महेशस्य आज्ञया, प्रकृतिः पुरुषाय यथायोग्यं उत्पादयति। सा बुद्धिं उत्पादयति; बुद्धिः अहंकारं जनयति; अहंकारः दशेन्द्रियाणि एकं मनः च, तथा पंच सूक्ष्म तत्त्वानि।" "देवदेवस्य आज्ञया, शिवस्य, शुभदातुः, सूक्ष्मतत्त्वानि अपि महाज्ञया उत्पाद्यन्ते। सर्वे महाभूतानि, अनुक्रम्य, ब्रह्मादि तृणपर्यन्तं देहधारिणां शरीराणि निर्मीयन्ते।" "महाभूतानि, सर्वाणि, शिवस्य आज्ञया उत्पाद्यन्ते; बुद्धिः ग्रहीति, अहंकारः स्वत्वं मन्यते। मनः अनुभूति कर्तुम्, संकल्पं च; श्रोत्रादि इन्द्रियाणि, प्रत्येकं, स्वविषयं, शब्दादि, गृह्णन्ति।" एवं, ऋषेः वाक्यं श्रुत्वा, शिवस्य पशुपतित्वं, तत्त्वानि, बन्धनं, मोक्षं, कृष्णस्य पाशुपतज्ञानप्राप्तिं च, ऋषयः श्रद्धया शृण्वन्ति।