शिवपुराणम्

सदा तव आश्रमे मम सन्निधिं दास्यामि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, मम समीपे सुखेन वत्स्यसि इति भगवान् उपमन्यवे प्रतिजज्ञे। एवं उक्त्वा, स भगवाञ् सूर्यकोटिसमप्रभः तान् वरान् दत्वा तत्रैव अन्तर्धानं गतः। उपमन्युः तु परमवरान् लब्ध्वा शान्तचित्तः मातुः निकेतनं गतः, तत्र चोत्तमं सुखं प्राप्तवान्। अनन्तसंसारचक्रप्रवर्तकं, गौर्याः कुचयुगलक्षौमलिप्तवक्षसं, तस्मै नमः। एवं उक्त्वा, भगवत्कृपया उपमन्युः नियमं समाप्त्य मध्याह्ने उदतिष्ठत्। तदा नैमिषारण्ये वसन्तः सर्वे ऋषयः, एषा कथा ज्ञातव्या इति निश्चित्य, मनसि संकल्पं कृतवन्तः। पूर्ववत् नित्यकर्माणि कृत्वा, ते भगवन्तं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, यथोचितं समुपविविशुः। ततः नियमावसाने, पवनसम्भवः भगवान् उत्तमं आसनं मुनिसभायां समासाद्योपाविशत्। स च वायुः, लोकसम्मानितः, सुखासीनः, हृदि भगवतः तेजः संस्थाप्य, इदं वचनं प्राह—"सर्वज्ञं जितमृत्युम्, चराचरात्मकशक्तिं यस्य, तं महादेवं शरणं प्रपद्ये।" तस्य पुण्यवचनं श्रुत्वा, ऋषयः, दोषक्षयीभूताः, परमं श्रुतुम् इच्छन्तः, इदं वचनम् ऊचुः—"भगवता महात्मनः उपमन्योः चरितं, तपसा भगवतः क्षीरप्राप्तिश्च उक्ता।" "तम् उपमन्युम् वासुदेवः, निष्कल्मषकर्मा कृष्णः, दृष्ट्वा, धौम्यस्य अग्रतः पाशुपतव्रतम् आस्थितवान्।" "तस्य च परमविद्याप्राप्तिः श्रुता; कथं कृष्णः परमं पाशुपतज्ञानं प्राप्तवान्?" वासुदेवः, स्वेच्छया अवतीर्य, मानुषत्वं लघयन्, शरीरशुद्धिं कृतवान्। स महर्षेः आश्रमं पुत्रार्थं तपः कर्तुं गतः; मुनिभिः दृष्टः, स च मुनिं तत्र अपश्यत्। सर्वाङ्गं भस्मनालिप्तम्, शिरसि त्रिपुण्ड्रकं, रुद्राक्षमालाविभूषितम्, जटिलं च, स उपमन्युः, शिष्यर्षिभिः परिवृतः, वेदस्य शास्त्रैरिव, शान्तः, तेजस्वी, शिवध्याननिष्ठः आसीत्। तं दृष्ट्वा, कृष्णः, रोमाञ्चिताङ्गः, सस्निग्धं प्रणम्य, त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, कृताञ्जलिः, कन्धरानम्रः, हर्षेण स्तुतिं चकार। तं मुनिं दृष्टमात्रेण, कृष्णस्य सर्वमलमोहौ नाशितौ। उपमन्युः विधिपूर्वकं कृष्णस्य मलं तपसा अपाकरोत्, भस्मनाऽऽलिप्य, अग्न्यादिमन्त्रान् अनुक्रमेण जपितवान्। ततः, द्वादशमासं पाशुपतव्रतम् उपन्यस्य, स मुनिः तस्मै परमं ज्ञानं दत्तवान्। तस्मात् प्रभृति, सर्वे दिव्याः पाशुपताः, व्रतनिष्ठा मुनयः, कृष्णं परिवेष्टयन्तः, तं उपतस्थुः। गुरोः आज्ञया, कृष्णः परमशक्तिमान्, पुत्रार्थं शम्भुं उद्दिश्य तपः अकुरुत। तपसः अन्ते, परमेश्वरः परमतेजसा युक्तः साकं साम्बेन गणैः सह तत्र प्रादुरभूत्। वरार्थं, कृष्णः, कृताञ्जलिः, शोभनरूपधारी हरिं स्तुत्वा, तं प्रणम्य तुष्टः। गणैः सहितः स, साम्बं पुत्ररूपेण अलभत; तपसा प्रसन्नचित्तः शिवः तं विष्णवे दत्तवान्। महादेवः स्वपुत्रं साम्बं दत्त्वा, तस्मै "साम्बः" नाम दत्तवान्, स च जाम्बवत्याः पुत्रः अभवत्। एवं सर्वं कृष्णस्य अनन्तकर्मणः चरितं, मुनिना ज्ञानप्राप्तिः, शंकरात् पुत्रलाभश्च, कथितम्। यः एतत् प्रतिदिनं पठति, शृणोति, वा श्रोत्रापि दापयति, स विष्णोः ज्ञानं प्राप्य तेन सह मोदते। "किं तद् पाशुपतज्ञानम्? कथं शिवः पशुपतिः? कथं धौम्यज्येष्ठः कृष्णेन पृष्टः?" इति ऋषयः पप्रच्छुः। "वायो, एतत् सर्वं शंभोराकृतिं च वद; त्वत्तुलः वक्ता नास्ति त्रिषु लोकेषु।" तेषां वचनं श्रुत्वा, प्रभञ्जनः महर्षिः, शिवं स्मृत्वा, कथयितुं आरब्धवान्। "पूर्वं मन्दरे, श्रीकण्ठेन महेशेन, देवीं प्रति साक्षात् पाशुपतज्ञानं उक्तम्। तत् एव ज्ञानं, देवत्वादीनां पशुत्वं, शिवस्य चेश्वरत्वं विष्णुना कृष्णरूपेण पृष्टम्। यथा उपमन्युः कृष्णं प्रति उक्तवान्, तथा संक्षेपेण वक्ष्यामि, शृणुत।" "पूर्वम्, कृष्णरूपधारी विष्णुः, उपविष्टं उपमन्युम् उपेत्य, यथाविधि इदं वचनम् उवाच— 'भगवन्, त्वया देव्या सह उक्तं दैवं पाशुपतज्ञानं, तस्य च महिमानं श्रोतुम् इच्छामि।' 'कथं पशुपतिः देवः पशूनां पतिः? के पशवः कथ्यन्ते? कैः बन्धैः बध्नन्ते, केन वा मोच्यन्ते?'" एवं महात्मना उपमन्युना प्रेरितः, स पुण्यश्लोकः मुनिः, देव्या सह देवम् नमस्कृत्य, पृष्टं यथावत् प्रतिपेदे।