शिवपुराणम्

भगवान् शिवः ब्रह्माणं विष्णुं च उपदिशन् एवमुक्तवान्—“अयं मन्त्रस्योच्चारकः, अहं चोच्चार्यः। अयं मन्त्रः मम एव स्वरूपः, तस्य सततस्मरणं मम एव सततस्मरणं भवति। उत्तरीयमुखात् ‘उ’ इति वर्णः, पश्चिममुखात् ‘क’ इति, दक्षिणमुखात् ‘म’ इति, पूर्वमुखात् बिन्दुः उत्पद्यते। मध्यमुखात् शब्दः प्रादुर्भवति; एवं सः मन्त्रः पञ्चधा प्रसार्यते। पुनः संयोगे तदेकं ‘ॐ’ इत्यक्षरं भवति। यदस्ति नामरूपात्मकं सर्वं, वेदयोः द्वौ कुलौ, तेनानेन मन्त्रेण व्याप्यते, स च मन्त्रः शिवशक्त्योः रहस्यं प्रकटयति। एतस्मात् पञ्चाक्षरी मन्त्रः समुत्पन्नः, यः सर्वं प्रकाशयति—‘अ’ इत्याद्यनुक्रमेण, तथा ‘न’ इत्याद्यनुक्रमेण। तस्मात् पञ्चाक्षरमन्त्रात् मातरः पञ्च विभागेषु उत्पन्नाः; अतः शिरसि च चतुर्मुखेषु च, त्रिपादगायत्री त्रिधा जाता। तस्मात् सर्वे वेदाः समुत्पन्नाः, तस्मात् अनन्ता मन्त्राः, तैः मन्त्रैः तेषां तेषां सिद्धयः, तस्मात् सर्वाः सम्पदः। अस्य मूलमन्त्रस्य साधनात् भोगमोक्षौ लभ्येते; सर्वे राजमन्त्राः तेनैव साक्षात् शुभफलदाः भवन्ति। ततः तयोः ब्रह्मविष्ण्वोः गुरुः आवरणं स्थाप्य, उत्तमं मन्त्रं उपदिशत्, तयोः शिरसि कमलकरं सौम्येन स्पर्शयन्, तौ चाम्बिकया सह उत्तराभिमुखौ उपविष्टौ। मन्त्रं त्रिवारं यन्त्रतन्त्रविधिना जपित्वा, दक्षिणे तौ शिष्यौ आत्मानं च समर्पयामास। बद्धहस्तौ तौ समीपस्थौ तं जगद्गुरुं स्तुत्वा ऊचतुः— ‘नमः निराकाररूपाय, नमः निराकारतेजसे, नमः सर्वरूपधारिणे, नमः सर्वात्मने। नमः ॐकारवाच्याय, नमः ॐकारलिङ्गरूपिणे, नमः सृष्टिस्थितिलयकर्ता, नमः पञ्चवक्त्राय। नमः पञ्चब्रह्मस्वरूपाय, पञ्चकृत्यविधायिने, अनन्तगुणशक्तियुक्ताय, पराय आत्मने। नमः शम्भवे गुरवे, सर्वरूपाय, निष्कलाय।’ एवं गुरुं स्तुत्वा ब्रह्मा विष्णुश्च प्रणेमतुः। ततः भगवान् उवाच—“प्रियौ, सर्वे तत्त्वानि यथावत् प्रतिपादितानि। देवीदत्तं मम स्वरूपभूतं ॐकारमन्त्रं जपेताम्। तेन ज्ञानं दृढं भवति, लक्ष्मीः चिरस्थायिनी, सर्वं च नित्यं स्यात्। चतुर्दश्यां आर्द्रायुक्तायां जपतः अक्षयपुण्यलाभः। आर्द्रायां सूर्यगत्यनुगमने दशमिल्युणगुणितं पुण्यं स्यात्। मृगशीर्षान्ते पुनर्वसौ च शुभफलदायकौ। आर्द्रा सर्वदा पूजायां होमे च समाना; प्रातःकाले लिङ्गदर्शनं विशेषपुण्यदायकम्। या चतुर्दशी निश्यर्धपर्यन्तं प्रवर्तते, सा कर्तव्या; सायं पर्यन्ते च विशेषतः स्तूयते। लिङ्गं च बेरे च तुल्यं पूजायां, परं लिङ्गं श्रेष्ठम्। अतः मोक्षकामैः लिङ्गमेव पूजनीयम्। लिङ्गं ॐकारेण स्थापनीयम्, बिम्बं पञ्चाक्षरेण। यथायोग्यद्रव्यैः, स्वयम् वा अन्यैः वा, सम्यगभिषिक्तव्येते। पूजया चोपचारेण मम पदं सुलभं भवति।” इति शिष्यौ उपदिश्य तत्रैव भगवान् शिवः अन्तर्धानं जगाम। ततः ब्रह्मा उवाच—“लिङ्गस्य स्थापनं कथं? भूमेः लक्षणं किम्? पूजनं कथं, कुत्र, कदा, केन च?” स भगवान् प्रतिजगाद—“शृणुत, शुभे पुण्ये काले, पुण्यस्थले वा नदीतीरे वा, यत्र नित्यपूजा शक्या, तत्र इच्छया लिङ्गं स्थापनीयम्—मृन्मयं, शिलामयं, धातुमयं वा। यद्वाञ्छितं, तदनुसारं स्थाप्यं। कल्पवृक्षलक्षणयुक्तं लिङ्गं पूजाफलप्रदं; सर्वमंगलचिह्नयुक्तं तु तत्क्षणादेव फलं ददाति। सूक्ष्मरूपं चललिङ्गेषु प्रशस्तं, स्थिरलिङ्गेषु स्थूलरूपं; चिह्नयुतं पृष्ठयुक्तं च शिवाज्ञया निर्मितं स्थापनीयम्। पृष्ठं च चतुर्भुजं, त्रिकोणं, गदाकारं वा, मध्ये सूक्ष्मं, तादृशं पृष्ठं महाफलप्रदं। प्रथमं मृदादिभिः, शिलया वा, धातुभिः वा लिङ्गं निर्मीयेत; पृष्ठं च तद्रूपं, विशेषतः स्थिरलिङ्गाय। एकं लिङ्गं पृष्ठं च स्थापयेत्, बाणनिर्मितलिङ्गं विहाय; द्वादशाङ्गुलपरिमाणं लिङ्गं श्रेष्ठम्। न्यूनं स्यात् तर्हि फलं लघु; अधिकं दोषो नास्ति, एकाङ्गुलविप्रमेऽपि तद्वत्। प्रथमं कौशलपूर्वकं देवगणैः सहितं देवालयं निर्मीय, तत्र शोभनं दृढं गर्भगृहं निर्माय, दर्पणवत् अलंकृतं, द्वारेषु नवरत्नानि स्थापनीयानि—नीलमणिः, पद्मरागः, प्रवाळः, स्फटिकः, मरकतश्च, मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि च नवरत्नानि। मध्ये महद्रव्यं वेदविधिना स्थापनीयम्। पञ्चस्थलेषु विधिवत् लिङ्गं पूज्य, बहुहोमं कृत्वा, ममापि भागं दद्यात्। गुरुमाचार्यं च धनैः, इच्छितवस्तुभिः, बान्धवान् च पूजयेत्; यच्छन्तु सम्पदः याचकेभ्यः, मूढेभ्यः पण्डितेभ्यश्च। सर्वाणि भूतानि स्थावरजङ्गमजीवान्, सुवर्णेन नवरत्नैः पूर्णकूपं दत्वा तर्पयेत्। सद्यादिब्रह्म जपित्वा, परममङ्गलदेवं ध्यानं कृत्वा, महन्मन्त्रं ॐकारं घोषयन्, तत्र लिङ्गं स्थापयेत्। पृष्ठं लिङ्गं च संयोज्य, तदनन्तरं दृढलेपेन तद्बन्धनं कुर्यात्।” एवं भगवान् शिवः ब्रह्मविष्ण्वादिभ्यः लिङ्गस्थापनस्य महिमानं, मन्त्रस्य रहस्यं, पूजनविधिं च क्रमशः उपदिशत्।