शिवपुराणम्

शिवः पार्वत्याः सह दिव्यान् वरान् कुमारपदं च उपमन्यवे दत्वा, स तेन परमसन्तोषं प्राप्य हर्षितः अभवत्। ततः प्रसन्नचित्तः उपमन्युः, करद्वयम् अञ्जलिं कृत्वा, महादेवस्य सन्निधौ गम्भीरं नमस्कृत्य, वरं याचितुम् आरभत्। स भगवन् देवदेव, परमेश्वर, कृपया मे परमां दिव्यां अविचलां भक्तिं दत्तुम् इच्छति। महादेव, यः तव सम्बन्धिनः, तेषु सदा श्रद्धां दत्तुम् इच्छामि; परमसेवा, स्नेह, सततसन्निधिं च मे भवतु। एवं उक्त्वा, हर्षपूर्णहृदयः, गद्गदस्वरेण, श्रेष्ठः द्विजः उपमन्युः महादेवं स्तोतुम् आरभत्—"देवदेव, महेश्वर, शरणागतप्रिय, कृपया सदा कृपासिन्धो, शङ्करः अम्बया सह।" तस्य वचनेन तुष्टः महादेवः, सर्ववरदः, उपमन्यवे, ऋषिसार्वभौमाय, प्रसन्नहृदयः प्रत्युवाच—"बाल उपमन्यु, अहं तुष्टः; सर्वं मया ते दत्तम्। त्वं भक्त्यां स्थिरः, ऋषिस्रेष्ठ, मया परीक्षा कृतः।" "अजरः अमरः दुःखरहितः भव; कीर्तिमान्, तेजस्वी, दिव्यज्ञानसम्पन्नः च भव। तव बान्धवाः, वंशः, कुलं च सदा अक्षयम् भविष्यति, द्विजश्रेष्ठ; तव मयि भक्तिः नित्यं भविष्यति। अहं सदा तव आश्रमस्थाने सन्निधिं दास्यामि; ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्वं मम समीपे सदा हर्षितः वत्स्यसि।" इत्युक्त्वा, भगवद्भास्करकोटिसमप्रभः भगवान् तत्रैव वरान् दत्वा अन्तर्धानं अगच्छत्। उपनम्युः, तेन परमवरप्राप्त्या शान्तचित्तः, मातुः गृहम् अगच्छत्, तत्र च अधिकं सुखं प्राप्तवान्। अनन्तसंसारचक्रहेतवे, यस्य वक्षः गौर्याः स्तनयोः कुम्कुमेन चिन्हितम्, तस्मै नमः। एवं उक्त्वा, भगवत्कृपया, उपमन्युः व्रतसमाप्त्याः पश्चात्, सूर्ये मध्याह्ने स्थिते, उत्थाय। नैमिषारण्यनिवासिनः सर्वे ऋषयः, अस्य विषयस्य अन्वेषणाय निश्चयम् कृतवन्तः। पूर्ववत् कृत्यं कृत्वा, भगवदागमनं दृष्ट्वा, आदरात् उपविष्टवन्तः। व्रतान्ते, पवनस्य पुत्रः, भगवद्भक्तिसम्पन्नः, ऋषिसभायां उत्तमं आसनं स्वीकृत्य, सुखेन उपविष्टः। वायुः, लोकपूजितः, भगवतः महाशक्तिं हृदि स्थापयित्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—"सर्वज्ञाय अजिताय महादेवाय शरणं गच्छामि, यस्य सम्पूर्णशक्ति जगद् चलाचलम्।" तस्य शुभवाक्यं श्रुत्वा, ऋषयः, दोषक्षयाः, परमवाक्यं वदन्ति—"भगवान् उपमन्योर् महात्मनः कर्माणि, तपसा प्राप्तं क्षीरं च परमेश्वरात्, उक्तम्।" वासुदेवः, निष्कल्मषकर्मकृष्णः, तं दृष्ट्वा, श्रेष्ठं धौम्यं अनुगम्य, पाशुपतव्रतं अकरोत्। उपमन्युः परमज्ञानं प्राप्तवान्, तत् श्रुतम्; किं कृत्स्नः पाशुपतं ज्ञानं कृष्णः कथं प्राप्तवान् इति? वासुदेवः, नित्यः, स्वेच्छया अवतरन्, मानवजीवनम् उपेक्ष्य, शरीरशुद्धिं अकरोत्। स पुत्रार्थं तपः कर्तुम् उपमन्योर् आश्रमं गच्छन्, ऋषिभिः दृष्टः, तं ऋषिं अपश्यत्। तस्य सर्वाङ्गं भस्मनाः लिप्तम्, शिरः त्रिपुण्ड्रेन चिह्नितम्, रुद्राक्षमालया शोभितम्, जटाभिः भूषितम्। शिष्यऋषिभिः परिवृतः, वेदः शास्त्रैः यथा, उपमन्युः, तेजस्वी शान्तः, शिवध्यानपरः आसीत्। तं दृष्ट्वा, कृष्णः, रोमाञ्चितः, त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, हर्षपूर्णः स्तोतुम् आरभत्। तं ऋषिं केवलदर्शनात्, सर्वमलम् कर्ममायां च कृष्णस्य नष्टम्। उपनम्युः, विधिपूर्वकं, कृष्णस्य मलं तपसा अपाकृत्य, भस्मनाः लिप्त्वा, 'अग्नि' इत्यादि मन्त्रान् क्रमशः जपन्। ततः, तं द्वादशमासं पाशुपतव्रतं कर्तुं नियुक्त्य, परमज्ञानं दत्तवान्। तस्मात् कालात्, दिव्याः पाशुपता, व्रतपरायणाः ऋषयः, कृष्णं समन्तात् सेवितवन्तः। गुरुवचनात्, कृष्णः, परमशक्तिसम्पन्नः, पुत्रार्थं तपः कृत्वा, शम्भुं उद्दिश्य। तपःसमाप्तौ, परमेश्वरः, परमतेजसा युक्तः, स शिवः साम्बेन गणैः सह प्रकटितः। वरार्थं, कृष्णः, अञ्जलिं कृत्वा, हरिं सुन्दररूपे प्रकटितं स्तोतुम् आरभत्। स गणैः सह, पुत्ररूपेण साम्बं प्राप्तवान्; तपसा तुष्टचित्तः, शिवः विष्णवे तं दत्तवान्। महादेवः साम्बं स्वपुत्ररूपेण दत्त्वा, तं साम्बं नाम्ना कृतवान्, यः जाम्बवत्याः पुत्रः। एवं, कृष्णस्य अनन्तकर्मणः सर्वं उक्तम्—ऋषेः ज्ञानप्राप्तिः, शङ्करात् पुत्रलाभः। यः एतत् नित्यं पठति, शृणोति, श्रावयति वा, विष्णोः ज्ञानं प्राप्य, तेन सह मुदं प्राप्नोति।