शिवपुराणम्

तदा मधु-सिन्धुः, दधि-सिन्धुः, घृतान्न-सिन्धुः, फल-सिन्धुः चान्ये चान्ये समुपस्थिताः। तत्र च स्नेहस्य पर्वतान्, भोज्य-सिन्धुं च विविधान्न-रस-समन्वितं महर्षये समर्पयामास। महादेवस्य वचनात्—"त्वदीयः पिता महादेवः, माता जगदम्बिका; अमृतत्वं च गणाध्यक्ष्यं च शाश्वतं दत्तवानस्मि। प्रीतोऽस्मि, यद् इच्छसि तद् वरं हर्षेण वृणीष्व; विचारस्य न आवश्यकता।" इति उक्त्वा महादेवः स्वहस्ताभ्यां तम् आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, देवीम् उपगम्य प्राह—"एषः तव पुत्रः।" जगदम्बिका अपि स्नेह-हर्ष-पूर्णा, तस्य शिरसि पद्म-हस्तं निवेश्य, कुमारत्वं शाश्वतं ददौ। ततः क्षीर-सिन्धुः साकारः भूत्वा, मधुरं क्षीरं हस्ते धारयन्, तस्मै अक्षय-क्षीर-लम्पटम् अर्पयामास। तस्य चित्तं परितुष्टम् अभवत्; तेन योगशक्तिः, नित्य-तुष्टिः, अक्षय-ब्रह्मविद्या, परा श्रीः, परम-सिद्धिः च उपदत्ता। शंभुः अपि तस्य तपो-महिमानं दृष्ट्वा, हृष्ट-हृदयः, दिव्यं वरम् उपमन्यवे पुनः दत्तवान्। पाशुपत-व्रतं, ज्ञानं, व्रत-योग-संयमं, परम-वाक्पटुत्वं, दीर्घ-काल-शिक्षण-शक्तिं च तस्मै अर्पयामास। एवं शिव-पार्वत्योः करकमलात् दिव्यान् वरान् कुमारत्वं च लब्ध्वा उपमन्युः प्रमुदितः अभवत्। सः तदा प्रहृष्ट-चेताः, साष्टाङ्ग-नमस्कृत्य, वरं देवेश्वरात् याचितवान्—"देवेश, अनुग्रहं कुरु, परमेन्द्र, मयि परां दिव्यां चिरस्थायिनीं भक्तिं ददाऽविचलाम्।" पुनः याचते—"महादेव, त्वत्सम्बद्धेषु नित्यं श्रद्धां दद, परां सेवा-स्नेह-सन्निधिं च मे सदा भवतु।" एवं हर्ष-पूर्ण-हृदया, कम्पित-स्वरेण, द्विजश्रेष्ठः उपमन्युः महेशं स्तुत्वा प्राह—"देवदेव, महेश, शरणागत-वत्सल, करुणाम्बुधे, अंबया सहित शंकर, सदा मां प्रसादय।" तस्य वचः श्रुत्वा, वरदः महादेवः, तुष्ट-हृदयः उपमन्यवे प्रत्युवाच—"वत्स उपमन्यौ, प्रीतोऽस्मि; मया सर्वं तुभ्यं दत्तम्। त्वं भक्त्या स्थितः, मया परिक्षितः।" ततोऽनन्तरं—"अजरः, अमरः, दुःखरहितः, यशस्वी, तेजस्वी, दिव्य-ज्ञानयुक्तः भव। तव बन्धवः, कुलं, वंशः च नित्यं अक्षयः स्युः; मयि भक्तिः अपि शाश्वती। मम सन्निधिं तव आश्रमे सदा दास्यामि; मम समीपे निवसन् प्रमुदितः स्याः।" एवं उक्त्वा, स भगवान् सूर्यकोटि-प्रभः, वरान् दत्वा तत्रैव अन्तर्हितः। उपमन्युः तान् परमान् वरान् लब्ध्वा शान्त-हृदयः, मातुः निकेतनं गत्वा अधिकं सुखं प्राप्तवान्। नमोऽस्तु तस्मै सतत-भव-चक्र-हेतवे, यस्य उरसि गौर्याः स्तन-द्वन्द्व-कुङ्कुम-लेपः विराजते। एवं उक्त्वा, भगवत्-प्रसादात्, उपमन्युः स्व-व्रत-समाप्तिं कृत्वा, मध्याह्ने सूर्ये स्थिते, उत्तिष्ठत्। तदा नैमिषारण्य-स्थिताः सर्वे ऋषयः, एष विषयः पृष्टव्यः इति निश्चय्य, मनसि संकल्पं कृतवन्तः। पूर्ववत् नित्यकर्माणि कृत्वा, भगवन्तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, आदरेण उपविविशुः। तदा व्रत-समाप्तौ, पवन-सुतः भगवान्, ऋषि-संघ-मध्ये उत्तमं आसनं स्वीकृत्य, सुखेन उपविशत्। वायुः, लोकैः पूजितः, हृदि भगवत्-तेजः स्थापयित्वा, इदं वचः प्रोवाच—"सर्वज्ञाय, अजिताय, यः चराचर-विश्वं सर्वशक्तिः, तस्मै महेशाय शरणं प्रपद्ये।" तस्य शुभ-वचनं श्रुत्वा, पाप-क्षीणाः ऋषयः, भगवत्-शक्तेः विस्तारं श्रोतुम् इच्छन्तः, परमं वचः ऊचुः। "भगवता उपमन्योः महात्मनः कर्माणि, तपसा प्राप्तं क्षीरं च श्रुतम्। सः उपमन्युः वासुदेवेन, निष्कल्मष-कर्मणा कृष्णेन दृष्टः; ततः श्रेष्ठ-ऋषिः धौम्यं अनुगम्य पाशुपत-व्रतं उपगृह्णात्। परमं ज्ञानं प्राप्तः इति पूर्वं श्रुतम्; कथं कृष्णः पाशुपत-विद्यां परां प्राप्तवान्?" वायुः पुनरुवाच—"स्वेच्छया वासुदेवः, नृ-जीवनं तिरस्कृत्य इव, शरीर-शुद्धिं कृत्वा, पुत्रार्थं महर्षेः आश्रमं तपः कर्तुं गतः। तत्र सः ऋषिभिः दृष्टः; सः अपि ऋषिं तत्र ददर्श। तस्य सर्वाङ्गं भस्मना लिप्तम्, शिरसि त्रिपुण्ड्रं, रुद्राक्षमालया भूषितं, जटाजूटेन विराजितम्। शिष्य-ऋषिभिः परिवृतः, वेदः शास्त्रैः यथा, उपमन्युः शान्तः, देदीप्यमानः, शिव-ध्यान-निष्ठः आसीत्। तं दृष्ट्वा, कृष्णः प्रमुदित-रोमाञ्चितः, त्रिवारं प्रदक्षिणं कृत्वा, साष्टाङ्गं प्रणम्य, हर्षेण कन्धरां नतां कृत्वा, अञ्जलिं बध्वा, स्तुतिं चकार। तस्य मुनेशः दर्शनमात्रेण, कृष्णस्य सर्वं मलम् अविद्या च विनष्टा।