शिवपुराणम्

यः ब्रह्मविद्भिः सत्-असत्, व्यक्त-अव्यक्तं, नित्यं, एकं, अनेकं इति उच्यते, तं परमं अहम् अवगच्छामि। तं परमं, कारणविचारात् मुक्तं, सांख्ययोगफलप्रदं, सत्यविद्भिः पूजितं, अहम् उत्तमं अवगच्छामि। शम्भोः तु नास्ति परं तत्त्वं—सर्वकारणस्य कारणं, ब्रह्मविष्ण्वादिदेवजनकं, गुणातीतं—स एव श्रेष्ठः। किं अधिकं वक्तव्यम्? अधुना अहम् महत् तत्त्वं अनुमानितवान्; यदि अन्यजन्मनि भवस्य निन्दाश्रवणपापं कृतवान्, तर्हि तत् श्रुत्वा, स्वदेहं तत्क्षणात् त्यजेत्; एवं कृत्वा शीघ्रं शिवलोकं प्राप्नोति। तस्माद्, मम क्षीरकामना परित्यक्ता अस्तु, हे देवाधम, शिवायुधेन त्वां हत्वा देहं त्यजामि। एवं उक्त्वा उपमन्युः क्षीरकामनां त्यक्त्वा आत्मनं मारयितुम् उद्यतवान्, इन्द्रं हन्तुं च सज्जीकृतवान्। ततः, अघोरास्त्रबलितं भयानकं भस्मग्रहणं कृत्वा, इन्द्रं प्रति क्षिप्तवान्, ऋषिः गर्जितवान्। शम्भोः चरणद्वयं स्मरन्, उपमन्युः आत्मनं विलापयितुम् उद्यतवान्, उग्रध्यानं धृत्वा। तस्य ब्राह्मणस्य तद्व्रतं दृढं दृष्ट्वा, भगनेत्रनाशनः भगवान् सान्त्व्येन तस्य योगध्यानं निरोधयामास। नन्दीश्वरस्य आज्ञया, नन्दीः शङ्करप्रियः, अघोरास्त्रं मध्ये गृहीत्वा निरस्तवान्। ततः, स्वस्वरूपं धारयन्, परमेश्वरः शिप्राय चन्द्रशेखरः स्वयम् प्रकटितवान्। सः बालकाय सहस्रं क्षीरसागरं, अमृतसागरं, दधिसागरं, घृतसागरं च दर्शितवान्। फलसागरं च, खाद्यसागरं, भोज्यसागरं, पिष्टकगिरिं च अपि बालाय दर्शितवान्। एवं देवः देवीसहितः, वृषारूढः, गणाधिपैः त्रिशूलाद्यायुधैः परिवृतः प्रकटितः। स्वर्गे, दुन्दुभिः निनादन्ति, पुष्पवृष्टिः पतति, दशदिशः विष्णुब्रह्मेन्द्रादिदेवैः पूर्णाः। तदा उपमन्युः, आनन्दतरंगैः आवृतः, भूमौ प्रणिपत्य, मनसा भक्त्या नतवान्। तस्मिन् क्षणे, भगवत् भवः स्मिताननः ‘आगच्छ, आगच्छ’ इति आह्वयन्, शिरसि घ्राणं कृत्वा, वरान् दत्तवान्। यद् इच्छसि, खाद्यं तव कुलसहितं उपभुङ्क्ष्व; सदा सुखी भव, दुःखरहितः, मयि भक्तः भव। हे उपमन्यु, महाभाग, एषा पार्वती तव माता; अद्य अहम् तां आत्मन्याः पुत्रीम् कृत्वा, क्षीरसागरं तुभ्यं दत्तवान्। मधुसागरः, दधिसागरः, घृतसागरः, शालिसागरः, फलसागरः, अन्ये च सागराः। पिष्टकगिरिः, खाद्यसागरः, भोज्यसागरः, तुभ्यं मया दत्ताः; तान् स्वीकुरु, हे महर्षे। तव पिता महादेवः, माता जगदम्बिका; अमरत्वं, गणाधिपत्यं च शाश्वतं तुभ्यं दत्तम्। आनन्देन वरान् वृणीष्व, यानि मनः कामयेत; अहम् तुष्टः, दास्यामि—विचारः न आवश्यकः। एवं उक्त्वा महादेवः तं बाहुभिः आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, देवीं प्रति दर्शयन्, ‘एषः तव पुत्रः’ इति उक्तवान्। देवी, स्नेहपूर्णा, कमलहस्तं शिरसि स्थाप्य, कुमारस्थिरत्वं दत्तवती। क्षीरसागरः स्वरूपं धारयन्, स्वादुं क्षीरं हस्ते धृत्वा, अक्षयक्षीरपिण्डं तस्मै दत्तवान्। तुष्टचित्तः योगशक्तिं, नित्यतृप्तिं, अक्षरं ब्रह्मज्ञानं, परमसंपदं, परमसिद्धिं च दत्तवान्। ततः शम्भुः, तस्य तपस्याः महत्त्वं दृष्ट्वा, पुनः दिव्यं वरं उपमन्युं ऋषिं दत्तवान्। पाशुपतव्रतं, ज्ञानं, व्रतयोगसाधनं, परमवाक्पटुता, दीर्घकालशिक्षणशक्ति च दत्तवान्। एवं शिवपार्वतीभ्यां दिव्यवरं कुमारपदं च लब्ध्वा, सः हृष्टः अभवत्। ततः, प्रसन्नचित्तः, नम्रः, अञ्जलिं कृत्वा, ब्राह्मणः महादेवं वरं प्रार्थितवान्। ‘कृपया, देवाधिदेव, कृपया, परमेश्वर; उत्तमां, दिव्यां, अचलां भक्तिं दत्तुम् इच्छामि। श्रद्धां देहि, हे महादेव, यः तव संबद्धः, तस्मिन् सदा; उत्तमं सेवां, स्नेहं, नित्यसन्निधिं च देहि।’ एवं उक्त्वा, हर्षपूर्णहृदयः, कण्ठकम्पितः, द्विजश्रेष्ठः उपमन्युः महादेवं स्तुतवान्। ‘हे देवदेव, महेश्वर, शरणागतप्रिय, कृपया, करुणासिन्धो, शंकरः अम्बया सह सदा।’ एवं उक्तः, महेश्वरः, सर्ववरदः, हृष्टहृदयः उपमन्युं ऋषिं प्रत्युवाच। ‘बाल उपमन्यु, अहम् तुष्टः; सर्वम् तुभ्यं मया दत्तम्। त्वं भक्तिपरः, ऋषिश्रेष्ठः, मया परिक्षितः।’ ‘अजरः अमरः भव, दुःखरहितः; यशस्वी, तेजस्वी, दिव्यज्ञानसम्पन्नः भव। तव बान्धवाः, वंशः, कुलं च सदा अक्षयं भविष्यति, द्विजश्रेष्ठ; तव मयि भक्तिः शाश्वती भविष्यति।