श्रीविष्णुः शीघ्रं मन्दरगिरिं प्रति जगाम, महादेवं द्रष्टुम् इच्छन्। तं देवमालोक्य, स साष्टाङ्गं प्रणम्य कृताञ्जलिः प्राञ्जलिरुवाच—"भगवन्, उपमन्युरिति ब्राह्मणः कश्चित् अस्ति, यः क्षीरकामनया सर्वं त्यक्त्वा घोरं तपः समास्थितवान्। तं तव सामर्थ्येन प्रतिषेधय।" तस्य विष्णोर्वचनं श्रुत्वा महेश्वरः प्रत्युवाच—"अहं तं कुमारं निरोद्धास्यामि; त्वं स्वाश्रमं प्रतिगच्छ।" शम्भोः वचनं श्रुत्वा, देवप्रियः विष्णुः सर्वान् अमरान् सान्त्वयित्वा स्वं लोकं प्रतिपेदे। एतेन समयेन, पिनाकधारी भगवान् परमेश्वरः, इन्द्ररूपं धारयित्वा, तत्र गन्तुम् मनसि निश्चितवान्। सदा शिवः, देवैः, असुरैः, सिद्धैः, महोरगैः च सहितः, स्वयं देवराजरूपं धारयन्, शुभ्रगजे समारुह्य, तपोवनं तस्य मुनेश उपमन्योरगच्छत्। स शुभ्रः गजः तं महेश्वरं दिव्येन चामरग्राहेण वीजयामास, इन्द्रः च शचीसहितः वामहस्तेन शुक्लच्छत्रं धारयामास। स सोमः, इन्द्ररूपधारी सदा शिवः, तेन छत्रेण शोभमानः, यथा मन्दरगिरिः शशिनाभासेन विराजते। एवं तु इन्द्ररूपं धारयित्वा, परमेश्वरः उपमन्योराश्रमं दयया प्राप्तवान्। तं परमेश्वरं शिवं इन्द्ररूपिणं दृष्ट्वा, स महर्षिः सविनयं शिरसा प्रणम्य उवाच—"देवेश, ममाश्रमो भवता सन्निधानेन पावितः; स्वयमिहागतः त्वं, देवश्रेष्ठ, जगन्नाथ।" इति उक्त्वा, कृताञ्जलिं तं ब्राह्मणं विलोक्य, इन्द्ररूपधारी हरः गंभीरया गिरा तम् उद्दिश्य उवाच—"तपसा तव तुष्टोऽस्मि; वरे वरय महर्षे, धौम्यस्य ज्येष्ठ भ्रातः, सर्वान् कामान् दास्यामि।" इन्द्रेणैवमुक्तः स ऋषिसत्तमः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—"शिवभक्तिं वरे वरये।" इन्द्रः त्रैलोक्यनाथः, सर्वैः देवैः पूजितः, पुनरुवाच—"मम भक्तो भव, मुनिश्रेष्ठ; सदा मां एव पूजय। सर्वान् वरान् दास्यामि; रुद्रं निराकारं परित्यज।" पुनरपि स उवाच—"किम् तव रुद्रेण निराकारेण? स देवगणात् निष्कासितः, दैत्यवत् अभवत्।" इत्युक्तं श्रुत्वा, स महर्षिः पञ्चाक्षरीमन्त्रं जपन्, धर्मस्य विघ्नमिति मनसाऽचिन्तयत्, तं प्रति उवाच—"त्वया भवनिन्दायाम् प्रवृत्त्या एतदुक्तम्, तेन परं देवमपि निर्गुणं वर्णितवानसि।" पुनः स उवाच—"नाहं तु वेद्मि रुद्रं, सर्वदेवेश्वरं, ब्रह्मविष्णुमहेशानां पितरं, प्रकृत्याः परं। यद् ब्रह्मविद्भिः सत् असत् च, व्यक्तम् अव्यक्तम्, नित्यम् एकम् अनेकम् इति कथ्यते, तत् परं वृत्से।" "सर्वकारणातीतं, सांख्ययोगफलप्रदं, तत्त्ववित्सेव्यमानं परमं वृत्से। नास्ति शम्भोः परं तत्त्वं, सर्वकारणकारणं, ब्रह्मविष्ण्वादिकर्तारं, गुणातीतं।" इति उक्त्वा, स पुनरुवाच—"किम् बहुना? इदानीं महान् अर्थो मयाऽनुमितः। यदि पूर्वजन्मनि भवनिन्दाश्रवणपापं मया कृतम्—तर्हि तदाश्रवणात् देहम् उत्सृज्य, शिवलोकं शीघ्रं गच्छेयम्।" "मम क्षीरकामना परित्यक्ता, हे देवाधम; त्वां शिवास्त्रेण हत्वा देहम् उत्सृजामि।" इति निश्चित्य, उपमन्युः स्वयम् आत्मनः मृत्युम् अङ्गीकृत्य, क्षीरकामनां त्यक्त्वा, इन्द्रं हन्तुम् उद्यतवान्। ततः स घोरमग्निम् अङ्गारमिव, अघोरास्त्रेण संस्कृतं भस्म तस्मै इन्द्राय क्षिपन्, स महर्षिः ननाद। शम्भोः चरणद्वयं स्मरन्, उपमन्युः देहत्यागाय योगाग्निं ध्यायन् स्थितः। एवं ब्राह्मणस्य निश्चयम् आलक्ष्य, भगवाञ्छर्वा, भगचक्षुःहरः, सौम्यया वाचा तस्य योगधारणां संयमयामास। नन्दीश्वरस्य आज्ञया, शङ्करप्रियः नन्दी, तद् अघोरास्त्रं मध्ये गृहीत्वा निरोधयामास। ततः स भगवान् स्वस्वरूपं प्रकटयन्, शिप्राय चन्द्रशेखरः साक्षात् प्रादर्शयत्। स बालकाय सहस्रं क्षीरसागरान्, तथैव सुधासागरान्, दधिसागरान्, घृतसागरान् च दर्शयामास। फलं सागरं तस्य बालस्य दर्शयामास, तथैव भोजनसागरान्, खाद्यसागरान्, पिष्टकाचलम् अपि। ततो भगवान्, देवीसमेतः, वृषारूढः, गणपतिभिः, त्रिशूलाद्यायुधैः परिवृतः, प्रादृश्यत। स्वर्गे दुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टिः अभवत्, दश दिशः विष्णुब्रह्मेन्द्रादिभिः देवैः पूरिताः। तदा उपमन्युः, आनन्दतरङ्गैः आवेष्टितः, भक्त्या विनतचित्तः भूमौ सषट्कृत्प्रणिपत्य न्यपतत्। तस्मिन् क्षणे, भगवान् भवः सस्मितम् उवाच—"आगच्छ, आगच्छ" इति, तस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा वरान् दत्तवान्। "यद् इच्छसि, तद् भुङ्क्ष्व, स्वजनैः सहितः सदा; सदा सुखी भव, दुःखरहितः, मयि भक्तः। उपमन्यो, महाभाग, एषा पार्वती तव जननी; अद्य ताम् आत्मदुहितरं कृत्वा, क्षीरसागरं च तुभ्यं दत्तवान्।