शिवपुराणम्

तस्याः अनुमत्याः प्राप्त्या, उपमन्युः तत्रैव घोरं तपः समारभत। हिमवत्पर्वतं सम्प्राप्य, वायुभक्षः स्थित्वा, एकचित्तः सन् दीर्घकालं तत्र तपश्चर्याम् अकरोत्। अष्टभिः ईट्टाभिः वेदिकां निर्माय, मृन्मयं लिङ्गं स्थापयामास। तत्र महादेवं सहाम्बिकया गणैश्च, तं चाक्षरं परमेश्वरं, आवाहयामास। स पुत्रैः वनात् संहृतैः पुष्पैः, पञ्चाक्षरमन्त्रेण भक्त्या, महेश्वरस्य पूजां चकार, चिरकालं तत्र उत्तमं तपश्चकार। तस्मिन् काले, यः उपमन्युः नाम ब्राह्मणश्रेष्ठः, एकाकी, कृशः, शिवे मनः समर्पयन्, तपस्यन् आसीत्। तं मारिचिना शप्ताः केचन मुनिदैत्याः, दैविकबलैः तस्य तपसि विघ्नान् सञ्जग्मुः। तेषां पीडनायामपि, स उपमन्युः कथञ्चित् तपश्चर्याम् अनुवर्तयन्, स्मरणपूर्णया वाचा "नमः शिवाय" इति सदा उच्चैः उच्चैः शुश्राव। तस्य क्रन्दनस्य शब्दमात्रेण, ये विघ्नकर्तारः आसन्, ते तं बालं त्यक्त्वा, मुनयः समागताः। तस्य महात्मनः उपमन्योः तपसा, समस्तं जगदचलं चलं च, मुनिभिः सह प्रकाशितम्। ततः सर्वे मुनयः, दीप्तदेहाः, शीघ्रं वैकुण्ठं जग्मुः। हरिं देवश्रेष्ठं प्रणम्य, तत्र सर्वं निवेदयामासुः। तेषां वचः श्रुत्वा, श्रीभगवान् विष्णुः चिन्तयन्, "किमेतत्?" इति कारणमवगम्य, शीघ्रं मन्दरपर्वतम् अगच्छत्, महेश्वरदर्शनकामः। देवमवलोक्य, स साष्टाङ्गप्रणिपत्य, कृताञ्जलिः इदं वचनमुवाच— "भगवन्, उपमन्युः नाम कश्चन ब्राह्मणः, पयः प्रार्थयन्, सर्वं त्यक्त्वा तपस्यति; तं तव शक्त्या निगृह्य, अस्य तपः निरोद्धुमर्हसि।" विष्णोः वचनं श्रुत्वा, महेश्वरः प्रत्युवाच— "अहं तं बालं निगृह्णीयामि; त्वं स्वाश्रमं प्रतिगच्छ।" शम्भोः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः सुरप्रियः, सर्वान् अमरान् सान्त्वयित्वा, स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्। एतस्मिन्नन्तरे, पिनाकी भगवान्, परमेश्वरः, इन्द्ररूपं धारयित्वा, तत्र गन्तुं मनसा निश्चितवान्। सदा शिवः, देवैः, असुरैः, सिद्धैः, महोरगैः सहितः, स्वयं देवराजरूपं धारयन्, दिव्येन शुभ्रगजे समारूढः, तपोवनं जगाम। तत्र स शुभ्रगजः, दिव्यचामरयुगलेन महेश्वरं व्यजनम् अकरोत्; इन्द्रः शचीसहितः, वामहस्तेन शुभ्रच्छत्रं धारयामास। सोमः भगवतः सदा शिवस्य इन्द्ररूपेण, तेन छत्रेण सह, मन्दरपर्वत इव शशिनाभासः बभौ। एवं देवराजरूपं धारयित्वा, परमेश्वरः उपमन्योराश्रमम् अगच्छत्, अनुग्रहार्थम्। परमेश्वरं शिवं इन्द्ररूपिणं दृष्ट्वा, महर्षिः उपमन्युः स्वयं शिरसा प्रणम्य, वाक्यमुवाच— "देवेश, ममाश्रमः तव आगमनेन पावितः; त्वं जगन्नाथः, देवश्रेष्ठ, स्वयमेव अत्र आगतः।" एवं उक्त्वा, स ब्राह्मणः कृताञ्जलिः स्थितः, हरः इन्द्ररूपं धारयन्, गंभीरया वाचा तं उवाच— "तव तपसा तुष्टोऽस्मि; वरं वृणीष्व, धृतव्रत। महर्षे, धौम्यस्य ज्येष्ठ, सर्वान् ते कामान् दास्यामि।" तेनैव इन्द्रेण उक्तः, स मुनिश्रेष्ठः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच— "शिवभक्तिं व्रणे।" इन्द्रः त्रैलोक्यनाथः, सर्वैः देवैः पूजितः, उवाच— "मम भक्तो भव, मुनिश्रेष्ठ; सदा मां एव पूजय। सर्वं ते वरं दास्यामि; रुद्रं निराकारं त्यज।" "किं तव रुद्रेण निराकारेण? स देवसंघातात् अपवर्जितः, दैत्यसमो जातः।" इति श्रुत्वा, स मुनिः पञ्चाक्षरमन्त्रं जपन्, धर्मस्य विघ्नमिति ज्ञात्वा, तमेव प्रत्युवाच— "एतत् त्वया उक्तं, भवस्य निन्दायै प्रवृत्त्या; तेनैव त्वं परमेश्वरं निर्गुणं निरूपितवान्। नाहं तु वेद्मि रुद्रं, सर्वदेवेश्वरं, ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकं, प्रकृतेः परं।" "यद् ब्रह्मविद्भिः सत्-असद्, व्यक्ताव्यक्तं, नित्यं, एकं च अनेकं च इति उच्यते, तदहं परमं वृणे। तदपि परमं, कारणकथानिरासं, सांख्ययोगफलप्रदं, ये तत्त्वविदः उपासते, तदहं श्रेष्ठं मन्ये।" "नास्ति शम्भोः परं तत्त्वं, सर्वकारणकारणं, ब्रह्मविष्ण्वादिकर्तारं, निर्गुणं। किं बहुना? इदानीं महत् तत्त्वं अनुमानितम्— यदि अन्यजन्मनि भवनिन्दाश्रवणदोषः मया कृतः—" "—तर्हि भवनिन्दाश्रवणात्, स्वदेहं त्यक्त्वा, शीघ्रं शिवलोकं लभेत।" "मम पयःकामनां परित्यज्य, हे देवाधम, त्वां शिवास्त्रेण हत्वा, एतत् शरीरं त्यक्ष्यामि।" एवं उक्त्वा, उपमन्युः स्वयम् आत्मनः मृत्युं निश्चित्य, पयःकामनां अपि परित्यज्य, इन्द्रं हन्तुं प्रवृत्तः। तदा, अघोरास्त्रेण अभिमन्त्रितं भस्म भीषणं गृहीत्वा, तदिन्द्राय क्षिपन्, गर्जमानः मुनिः अभवत्। शम्भोः चरणद्वयं स्मरन्, उपमन्युः स्वदेहदाहाय उद्यतः, दीप्तध्यानमास्थाय। एवं ब्राह्मणे दृढनिश्चये स्थिते, भगवान्, भगचक्षुःहरः, सौम्यया वाचा तस्य योगधारणां शनैः निरोधयामास।