शिवपुराणम्

सप्तकोट्यधिकानि महामन्त्राणि प्रणवेन सह अन्ते तस्मिन्नेव लयं यान्ति, पुनः तस्मादेव उद्भवन्ति च। तानि मन्त्राणि अनुग्रहयुक्तानि वा अनुग्रहवर्जितानि वा, स्वस्वाधिकारानुसारं प्रवर्तन्ते; किन्तु एषः एक एव मन्त्रः भगवतो आज्ञया सर्वमधिकारं धारयति। यथा शिवः स्वयमेव सर्वान्, हीनान् वा श्रेष्ठान् वा, रक्षितुं समर्थः, तथैव अयं मन्त्रः सदा सर्वान् रक्षितुं शक्तिमान्। अस्य मन्त्रस्य अन्यस्मात् मन्त्रात् अधिका शक्तिः, पूर्णरक्षणदाने तस्य समः कोऽपि न विद्यते। अतः अन्यान् मन्त्रान् परित्यज्य, पञ्चाक्षरमन्त्रे एव यत्नपूर्वकं यतस्व; यदा सः जिह्वायाम् अधिष्ठितः, तदा किञ्चिदपि दुर्लभं न भवति। शैवानां रक्षणायापि अधमास्त्रं परं साधनं भवति; तदपि तस्मात् उत्पन्नं इति ज्ञात्वा, तस्मिन्नेव भक्तिं कुरु, अन्यत्र न। यत् च उत्तमं विभूतिं, या तव पितुः प्राप्ता मया, सा शुद्धा, अग्निना संस्कृता, महाप्रपत्तीन् अपि निवारयति। मन्त्रं च तुभ्यं दत्तवान् अस्मि—मम अनुमतिं प्राप्य तं गृहाण; एतस्यैव जपनेन तव रक्षणं निश्चितं भविष्यति। एवं तम् उपदिश्य, ‘शिवोऽस्तु’ इति उक्त्वा, तस्य शिरसि तान् वचनान् न्यस्य, सा तदा निर्गता। स तु तस्याः वाक्यानि श्रुत्वा प्रणिपत्य, तपः आरब्धवान्; तदा तस्य मातरं उक्तवती—‘देवाः तव शुभं कुर्युः।’ तया अनुमत्य, स तत्रैव घोरं तपः कृतवान्; हिमवत्पर्वतम् आगत्य, वायुभक्षणेन तिष्ठन्, एकचित्तः अभवत्। अष्टभिः ईटाभिः वेदिकां निर्माय, मृन्मयं लिङ्गं च कृत्वा, तत्र महादेवं सहाम्बिकं गणैः च, तं चाक्षरं अविनाशिनं, आहूतवान्। सः पुत्रैः समानीय वनपुष्पैः, केवलं पञ्चाक्षरमन्त्रेण, दीर्घकालं भक्त्या पूजां कृतवान्, परं तपः च अकरोत्। एवं स तपश्चर्यां कुर्वन्, एकाकी, कृशः, बालः उपमन्युः, द्विजश्रेष्ठः, शिवे मनः निवेश्य, तस्थौ। तदा कश्चन मरीचिना शप्तः ऋषिराक्षसः, तं बालं तैः राक्षसीभिः शक्तिभिः पीडयामास, तस्य तपस्याः विघ्नं जनयन्। तथापि तैः पीड्यमानः, किञ्चित् प्रकारेण सः तपः अनुवर्तयन्, ‘नमः शिवाय’ इति स्मरणेन पूर्णस्वरेण सदा उच्चैः उच्चैः चक्रे। तस्य तद् घोषं श्रुत्वा, ये विघ्नकर्तारः आसन्, ते तं बालं परित्यज्य, महर्षयः समागताः। उपमन्योः तस्य ब्राह्मणस्य तपसा, चराचरं जगत्, ऋषयः च, प्रकाशमयम् अभवत्। ततः सर्वे ते, देहैः दीप्तिमन्तः, शीघ्रं वैकुण्ठं गताः, तत्र हरिं देवश्रेष्ठं प्रणम्य, सर्वं निवेदयामासुः। तेषां वचनं श्रुत्वा, स भगवान् पुरुषोत्तमः चिन्तयामास—‘किमेतत्?’ इति; कारणं च विज्ञाय, सः शीघ्रं मन्दरपर्वतं जगाम, महेश्वरं द्रष्टुम् इच्छन्। तं देवमवलोक्य, प्रणम्य, कृताञ्जलिः इदं वचः उवाच— ‘भगवन्, उपमन्युरिति कश्चन ब्राह्मणः, क्षेत्रे दुग्धस्य प्राप्त्यर्थं सर्वं त्यक्त्वा, तपसे प्रवृत्तः; तं तव शक्त्या निरोद्धुम् अर्हसि।’ विष्णोः वचनं श्रुत्वा, महेश्वरः प्रत्युवाच—‘अहं तं बालं निरोद्धास्मि; त्वं स्वाश्रमे प्रतिनिवर्तस्व।’ शम्भोः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः, देवप्रियः, तान् सर्वान् अमरान् सान्त्वयित्वा, स्वं लोकं प्रतिनिवर्तितः। एतेन समये, पिनाकी देवः, परमेश्वरः, इन्द्ररूपं धारयित्वा, तत्र गन्तुं मनसि निश्चितवान्। सदा शिवः, देवैः, असुरैः, सिद्धैः, महोरगैः सह, स्वयम् अमराधिपतिरूपं धारयन्, दिव्येन्द्रनीलवर्णे गजे आरूढः, तपोवनं जगाम। सः रम्यः गजः तं बलिनं देवम् दिव्यचामरैः व्यजनं चकार; इन्द्रः तु शच्याः सह, वामहस्ते शुभ्रं छत्रं धारयन्, तत्र स्थितः। सदा शिवः सोमरूपेण तेन छत्रेण सह, मन्दरशिखरं यथा शशाङ्कमण्डलम्, तथा दीप्तिमान् अभवत्। एवं इन्द्ररूपं धारयित्वा, परमेश्वरः उपमन्योः आश्रमं दयालुता प्रदातुं जगाम। तं परमेश्वरं शिवं इन्द्ररूपं दृष्ट्वा, स महर्षिः स्वयम् शिरसा प्रणम्य, इदं वचनं उवाच—‘देवेश, मम आश्रमः तव आगमनात् पावितः; यत् त्वं, देवश्रेष्ठ, स्वयं अत्र आगतः।’ एवं उक्त्वा, तं ब्राह्मणं कृताञ्जलिं स्थितं दृष्ट्वा, हरः इन्द्ररूपधारी, गंभीरया वाचा तम् उवाच—‘त्वया तुष्टोऽस्मि; तपसा वरं वृणीष्व। महर्षे, धौम्यस्य ज्येष्ठ भ्रातः, सर्वान् तव कामान् दास्यामि।’ एवं उक्तः स इन्द्रेण, स ऋषिसत्तमः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—‘शिवभक्तिं ददातु मे।’ तदा त्रैलोक्यनाथः इन्द्रः, सर्वैः देवैः पूजितः, तम् उवाच—‘मम भक्तो भव, ऋषिसत्तम; सदा मां एव पूजयं; सर्वं ते दास्यामि; रुद्रं निराकारं परित्यज। किम् तव तेन रुद्रेण निराकारिणा? सः देवसंघातात् अपवर्जितः, असुरवत् जातः।’ एतद् श्रुत्वा, स ऋषिः पञ्चाक्षरमन्त्रं जपन्, धर्मस्य विघ्नमेतदिति मनसि निधाय, तम् उवाच—‘एतत् त्वया भगवतो भावस्य निन्दायै उक्तम्; अनया च प्रसङ्गेन परमेश्वरं निर्गुणम् इति वर्णितम्। नाहं तु तं रुद्रं, सर्वदेवेश्वरं, ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकं, प्रकृतेः परं, तत्त्वतः जानामि।