शिवपुराणम्

पूर्वजन्मनि यत् किञ्चित् शिवाय समर्पितं दत्तं भवति, तत् एव सुत प्राप्यते, अन्यत् न किञ्चन, विष्णवे वा अन्यस्मै वा दत्तं स्यात् अपि। मातुः तु खलु दुःखसङ्केतकं सत्यं वचनं श्रुत्वा, स बाल एव चिन्तया न व्यथितः, साहसं वचनं प्रोवाच— "यदि दुःखात् साम्बः पुत्रः सत्यं मृतः स्यात्, यदि च शङ्करः अस्ति, तर्हि त्वं महाभाग्यवति दुःखं त्यज; सर्वं शुभं भविष्यति। शृणु मातः, मम वचनमस्तु—यदि महादेवः कुतश्चिदस्ति, दीर्घकालानन्तरं वा शीघ्रं वा, क्षीरसागरं अहं प्राप्स्यामि।" तस्य बुद्धिमतः बालस्य वचनं श्रुत्वा, मातुः मनः अतिशयेन प्रसन्नं जातम्, सा तस्मै प्रत्युवाच— "वत्स, त्वया सम्यक् चिन्तितं, मम हर्षं वर्धितम्; विलम्बं मा कुरु, सदा साम्बसदाशिवं पूजय। शिवः एव परमः सर्वेषां, स एव परं कारणम्; तेन सर्वं जगदुत्पन्नं, ब्रह्मादयोऽपि तस्य दासाः। वयं तस्य प्रभोः सेवकाः, तस्यैव प्रसादेन सम्पदः लभ्यन्ते; तस्मात् अन्यं न जान्मः, शङ्करं लोकहितं। सर्वान् देवतान् परित्यज्य, कर्मणा मनसा वाचा, केवलं साम्बं तस्य गणांश्च भक्त्या पूजय। देवदेवस्य तस्य शिवस्य वरदस्य, 'नमः शिवाय' इति मन्त्रः प्रत्यक्षः उच्यते। सप्तकोट्यः महान्तः मन्त्राः प्रणवेन सह, अन्ते तस्मिन्नेव लीयन्ते, तस्मात् पुनः उत्पद्यन्ते। ते मन्त्राः अनुग्रहेण वा विना वा, स्वस्वाधिकारानुसारं प्रवर्तन्ते; किन्तु अयं मन्त्रः एव सर्वाधिकारयुक्तः, ईश्वरस्याज्ञया। यथा शिवः स्वयं सर्वान् रक्षितुं समर्थः, हीनान् वा श्रेष्ठान् वा, एवं अयं मन्त्रः अपि सदा तत्समर्थः। अस्य मन्त्रस्य अन्यस्मात् मन्त्रात् अधिकं बलं, सम्पूर्णरक्षणे कोऽपि अन्यः समः न। तस्मात् अन्यान् मन्त्रान् परित्यज्य, पञ्चाक्षरमन्त्रे एव निष्ठां कुरु; यदा सः जिह्वायां वर्तते, तदा किञ्चन अत्र अप्राप्यं नास्ति। अधस्तात् अस्त्रं अपि शैवानां परं रक्षणोपायः; तत् तस्मात् उत्पन्नं इति ज्ञात्वा, तस्मै एव निष्ठां कुरु। उत्तमं भस्म अपि, यत् मया तव पितुः प्राप्तं, शुद्धं पावकसंस्कृतं, महाप्रत्यूहान् अपि नुदति। मन्त्रं अपि तुभ्यं दत्तं मया, अनुमत्यैव गृहाण; अस्य जपनेन एव तव रक्षणं स्यात्।" एवं तं शिक्षयित्वा, "शिवोऽस्तु" इति उक्त्वा, तानि वचनानि तस्य शिरसि स्थापयित्वा सा तत्रैव निर्जगाम। सः मातरं प्रणम्य, तानि वचनानि श्रुत्वा, तपः आरब्धवान्; तदा स्य माता "देवाः तव मंगलं कुर्युः" इति उक्तवती। तया अनुमतिः दत्त्वा, सः तत्रैव घोरं तपः अकरोत्; हिमवत्पर्वतम् उपेत्य, वायुभक्षः स्थितवान्। अष्टभिः इष्टकाभिः वेदिकां निर्माय, मृन्मयं लिङ्गं च कृत्वा, तत्र सः महादेवं अम्बिकां च गणांश्च, तं चाक्षयं समाह्वयत्। पञ्चाक्षरमन्त्रेणैव, पुत्रैः उपहृतैः काननपुष्पैः, सः दीर्घकालं भक्त्या पूजयामास, परमं तपः अकरोत्। तदा, यदा सः उपमण्युः, एकाकी, तपश्चर्यां कुर्वन्, क्षीणदेहः, द्विजश्रेष्ठः, शिवे मनः समाहितवान्—तदा कश्चन मारीचिना शप्तः मुनिराक्षसः, तं तापनं समारभत, तस्य तपस्याः विघ्नं जनयन्। तैः पीड्यमानः अपि, सः यथाशक्ति तपः अकरोत्, स्मरणपूर्णया वाचा "नमः शिवाय" इति सदा उच्चैः उवाच। तस्य क्रन्दनं श्रुत्वा एव, ते विघ्नकर्तारः तं बालं त्यक्तवन्तः, मुनयः च तत्र समागताः। तस्य उपमण्योः ब्राह्मणश्रेष्ठस्य तपसा, चराचरं जगत् ऋषिभिः सह प्रकाशितं जातम्। ततः सर्वे, दीप्ताङ्गाः, शीघ्रं वैकुण्ठं गताः, तत्र हरिं देवश्रेष्ठं प्रणम्य, सर्वं निवेदयामासुः। तेषां वचनं श्रुत्वा, भगवान् पुरुषोत्तमः, चकितः, "किमेतत्?" इति चिन्तयन्, कारणं विज्ञाय, शीघ्रं मन्दरपर्वतम् अगच्छत्, महेश्वरं द्रष्टुम् इच्छन्। तं देवम् आलोक्य, प्रणम्य, कृताञ्जलिः इदं वचनम् उक्तवान्— "भगवन्, उपमण्युर्नाम ब्राह्मणः कश्चित्, क्षीरार्थी, सर्वं तपसि न्यस्तवान्; तं तव तेजसा संयमय।" तस्य विष्णोः वचनं श्रुत्वा, देवः महेश्वरः प्रत्युवाच—"अहं तं बालं संयमयिष्यामि; त्वं स्वाश्रमं प्रतिप्रयाहि।" शम्भोः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः देवप्रियः, तान् सर्वान् अमरान् सान्त्वयित्वा, स्वं लोकं प्रतिपेदे। एतेन कालेन, पिनाकी भगवान्, परमेश्वरः, इन्द्ररूपं धारयित्वा, तत्र गन्तुं मनसा निश्चितवान्। ततः सदाशिवः, देवैः असुरैः सिद्धैः नागैः महद्भिः सह, स्वयं देवराजरूपं धारयन्, शुभ्रगजे आरूढः, तपोवनं उपमण्योः अगच्छत्। स शुभ्रः गजः, तं महात्मानं दिव्यचामर्याः व्यजनं चक्रे, इन्द्रः च शचीसहितः वामहस्तेन शुक्लच्छत्रं धारयन्। स सोमः, इन्द्ररूपधारी सदाशिवः, तेन छत्रेण विराजमानः, यथा मन्दरः शशिनाऽभिविभाति। एवं इन्द्ररूपं धारयन्, परमेश्वरः उपमण्योः आश्रमं अनुग्रहार्थं जगाम। तं परमेश्वरं इन्द्ररूपिणं दृष्ट्वा, स एव महर्षिः शिरसा प्रणम्य, वाक्यमिदं उवाच।