शिवपुराणम्

वायौ गुप्तिर्भवति, तथा आकाशे अनुग्रहः स्थितः; पृथिव्या सर्वस्य सृष्टिः, जलस्य सर्वस्य वृद्धिः। अग्निना सर्वं भस्मीभवति, वायुनाऽपि सर्वं नीयते, आकाशेन सर्वं धार्यते—इति ज्ञेयम्। एतानि पञ्च कर्माणि मम येन ज्ञातुं शक्यन्ते, तदर्थं पञ्चमुखानि सन्ति; चत्वारि दिशासु चत्वारि मुखानि, मध्ये पञ्चमं मुखं। तपसा भवद्भ्यां, पुत्राः, सृष्टिपालनयोः द्वे कर्मणी प्राप्ते; एषा सौभाग्यलाभः मम प्रियतमः, स्नेहेन मया दत्तः। तद्वत् रुद्रस्य महेशस्य च उभे परं कर्मणी—अनुग्रहाख्ये—अन्येन केनापि न लभ्ये। सर्वाणि तानि प्राचीनानि कर्माणि कालगत्या भवद्भ्यां विस्मृतानि; रुद्रमहेशयोः तु न विस्मृतानि। रूपे, वेशे, क्रियायां, वाहनासने, शस्त्रादिषु च सर्वं स्वसमानं कृतं तदर्थम्। मम विज्ञानात् वियोगात्, वत्साः, भवद्भ्यां अयं मोहः उत्पन्नः; यदि मम विज्ञानं सन्निहितं स्यात्, न स्यात् एषा महेशरूपेण अहंकारः। तस्मात्, विज्ञानसिद्धये, ओमिति नाम मन्त्रं जप्यताम्, यः मम अहंकारं नाशयति। मम स्वकीयः मन्त्रः, महद् मंगलमयं ओमिति, भवद्भ्यां उपदिष्टः; ओम् प्रथमतः मम मुखात् उत्पन्नं, चेतनां जागरयत्। अयं उच्चारकः, अहं उच्चार्यः; अयं मन्त्रः मम एव स्वरूपः; तस्य नित्यस्मरणं मम नित्यस्मरणमेव। उकारः उत्तरमुखात्, ककारः पश्चिममुखात्, मकारः दक्षिणमुखात्, बिन्दुः पूर्यमुखात् उत्पद्यते। शब्दः तु मध्यमुखात् जायते; एवं पञ्चधा विस्तारः, पुनः एकत्वेन ओमिति एकाक्षरं भवति। यदस्ति नामरूपात्मकं सर्वं, द्वे वेदकुलं, तत् एतेन मन्त्रेण व्याप्यते; स एव शिवशक्तिद्वयं प्रकाशयति। तस्मात् पञ्चाक्षरी मन्त्रः उत्पन्नः, यः सर्वं प्रकाशयति—'अ' आदि तथा 'न' आदि क्रमशः। तस्मात् पञ्चमन्त्रात् मातरः पञ्चविभागाः अभवन्; अतः शीर्ष्णः चतुर्मुखात् त्रिपादगायत्री त्रिधा जाता। ततः सर्वे वेदाः, तस्मात् अनन्ता मन्त्राः अपि अभवन्; तैः मन्त्रैः तेषां तेषां सिद्धयः, तस्मात् सर्वसिद्धयः सिध्यन्ति। अस्मात् मूलमन्त्रात् भोगमोक्षौ लभ्येते; सर्वे राजमन्त्राः साक्षात् शुभं भोगं प्रयच्छन्ति। ततः तयोः शिष्ययोः, गुरुः तत्रावरणं स्थाप्य, उत्तमं मन्त्रं उपदिश्य, उत्तराभिमुखयोः, अम्बिकासहितयोः, मृदुलं पद्महस्तं शिरसि स्थापयामास। मन्त्रं त्रिवारं यन्त्रतन्त्रविधिना जपित्वा, तौ शिष्यौ दक्षिणे स्थाप्य, आत्मानं अपि समर्पयामास। तौ हस्तबद्धौ समीपस्थौ, तं जगद्गुरुं स्तुत्वा, ऊचतुः—"नमः अरूपाय, तेजोरूपाय, सर्वरूपाय, सर्वात्मने। नमः ओमित्यभिधेयाय, ओम्लिङ्गरूपिणे, सृष्टिकर्त्रे च पंचवक्त्राय। नमः पञ्चब्रह्मस्वरूपाय, पञ्चकर्मकृताय, आत्मने, पराय, अनन्तगुणशक्तये। नमः शम्भवे, गुरवे, सर्वरूपाय, निष्कलाय।" इति गुरुम् स्तुत्वा, ब्रह्मा विष्णुश्च प्रणेमतुः। "वत्साः, मया सर्वे तत्त्वानि उक्तानि दर्शितानि च; देवीदत्तं ममस्वरूपं ओमिति मन्त्रं जप्यताम्। तेन विज्ञानं दृढं, लक्ष्मीः चिरस्थायिनी, सर्वं शाश्वतम्। चतुर्दश्यां आर्द्रायां जप्ये, अक्षयपुण्यलाभः। सूर्यगत्याः सह आर्द्रायां, पुण्यलाभः दशमिल्याधिकः; मृगशीर्षस्य अन्ते, पुनर्वसौ च, शुभफलप्रदं। आर्द्रा सदा पूजायां, होमदाने च तुल्या; प्रभाते लिङ्गदर्शनं विशेषपुण्यदायकम्। रात्र्यर्धव्याप्ता चतुर्दशी उपवास्या, सायं पर्यन्ते विशेषतः स्तूयते।" "लिङ्गं च बेरं च तुल्यं पूजायाम्, किन्तु लिङ्गं श्रेष्ठम्; तस्मात् मोक्षेच्छवः लिङ्गमेव पूजयन्तु। ओमित्यनेन लिङ्गं स्थाप्यं, पञ्चाक्षरी मन्त्रेण बेरम्; यथायोग्यद्रव्येण, स्वयम् वा अन्येन वा, सम्यक् स्थापनीयम्। पूजया चोपचारैः, मम स्थितिः सुलभा।" इति शिष्यौ उपदिश्य, तत्रैव शिवः अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः ब्रह्मा उवाच—"लिङ्गस्य स्थापना कथं कार्या? स्थलस्य लक्षणं किम्? पूजां कुतः, कदा, केन च कर्तव्या?" इति। "शृणुत, शुभे काले पुण्यस्थले वा तीरे वा, यत्र नित्यपूजा शक्या, तत्र इच्छया लिङ्गं स्थापनीयम्—मृत्तिकाया, शिलया, धातुना वा, यथारुचि। कल्पवृक्षचिह्नयुक्तं लिङ्गं पूजाफलप्रदम्; सर्वमंगलचिह्नयुक्तं लिङ्गं साक्षात् पूजाफलप्रदं। सूक्ष्मरूपं चललिङ्गेषु विशेषतः प्रशस्यते, स्थावरलिङ्गेषु स्थूलरूपं; चिह्नयुक्तं पिण्डयुक्तं च, शिवाज्ञया निर्मितं स्थापनीयम्।" "पिण्डं चतु:श्रेणी, त्रिकोणं, गदाकृतिं वा, सूक्ष्ममध्यं वा, तादृशं पिण्डं महाफलदायकम्। प्रथमं लिङ्गं मृत्तिका, शिला, धातुना वा निर्मीयते; पिण्डं तस्यैव द्रव्येण कार्यं, विशेषतः स्थावरलिङ्गस्य।