शिवपुराणम्

उपमन्युः व्याघ्रपादस्य पुत्रः, यथेष्टं दुग्धं पित्वा स्वस्य मातुलस्य पुत्रं तृप्तं दृष्ट्वा, हर्षेण मातरं प्रहृष्टः समभाषत। सः मातरं प्रार्थयामास—"अम्ब! भगवति तपस्विनि! मां गोदुग्धं प्रयच्छ; नाहं स्वल्पं शीतलदुग्धं पिबामि, अपि तु परममधुरं दुग्धमेव मम कामयामि।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य तपस्विनी माता, व्याघ्रपादपत्नी, दुःखेन सम्पूर्णा बभूव। तदा सा स्नेहेन पुत्रं समालिङ्ग्य, स्वदैन्यं स्मरन्ती, शोकाकुला विलपन्ती च तस्थौ। बालः उपमन्युः पुनः पुनः "देहि देहि" इति वदन्, स्मृत्वा विस्मृत्वा च, रुद्रवत् दीप्तिमान् बभूव। तस्य बालस्य नित्यं प्रार्थनां ज्ञात्वा, तस्य मुनिपत्नी शान्तिं कर्तुं श्रेष्ठं उपायं चिन्तयामास। सा यथालाभं सञ्चिनोत्याः किञ्चन बीजानि दृष्ट्वा, तानि चूर्णीकृत्य जलेन मिश्रयित्वा, मृदु वचनैः पुत्रं समाह्वयत्। "आगच्छ, आगच्छ वत्स," इति सौम्यया वाचा उक्त्वा, शोकपीडिता सा तस्मै कृत्रिमदुग्धं दत्तवती। सः बालः मातुः दत्तं तद् कृत्रिमदुग्धं पित्वा, महता दुःखेन मातरं प्राह—"एतद् दुग्धं नास्ति।" तदा सा दुःखिता तं दृष्ट्वा, शिरसि सौरभं कृत्वा, कमललोचनयोः अश्रूणि हस्ताभ्यां अपोह्य, वाक्यम् उक्तवती। सा अवोचत्—"स्वर्गे पाताले च रत्नपूर्णाः नद्यः सन्ति, किन्तु ये भग्यहीनाः, ये च शिवभक्तिहीनाः, ते ताः न पश्यन्ति। राज्यं, स्वर्गः, मोक्षः, वा दुग्धोत्पन्नं अन्नं—एतानि किमपि शिवस्य प्रसादं विना न लभ्यते। भवस्य अनुग्रहे सर्वं सिध्यति, अन्यदेवताप्रसादात् किञ्चित् न सिध्यति; अन्यदेवताभक्ताः दुःखिताः मोहात् विचरन्ति। "वने वसन्तौ कुतः दुग्धलाभः? कः उपायः दुग्धस्य, वत्स? वयं वनवासिनः। परमदैन्यात्, भाग्याभावात्, मया एतद् जलमिश्रितं मिथ्यादुग्धं तुभ्यं दत्तम्। मातुलगृहे त्वया शुद्धं मधुरं पीनं दुग्धं पितम्; तस्य स्वादं ज्ञात्वा पित्वा, तद् एव स्मरसी। 'एतन्न दुग्धं दत्तम्' इति वदन्, त्वं रोदिषि मां च दुःखितां करोति; शम्भोः प्रसादं विना दुग्धं नास्ति। यत् किञ्चित् भक्त्या साम्बपादपद्मे समर्प्यते, तत् एव सर्वसमृद्धेः कारणम्। वयं हि न महादेवं धनैः पूजितवन्तः; सः इच्छानुसारं फलप्रदः। अत्र पूर्वं न शिवं सम्पदर्थं पूजितवन्तः, तस्मात् दरिद्रता, तस्माच्च दुग्धाभावः। पूर्वजन्मनि यद् किञ्चित् शिवाय समर्पितं, तत् एव लभ्यते, नान्यत्, विष्णवे वा अन्यस्मै वा समर्पितम्।" मातुः एतानि सत्यदुःखयुक्तानि वचनानि श्रुत्वा, सः बाल एव उपमन्युः अन्तःशोकेन न पीडितः, साहसं वचनमब्रवीत्—"यदि साम्बः तव पुत्रः दुःखेन नष्टः, यदि शङ्करः अस्ति, तर्हि दुःखं त्यज; सर्वं शुभं भविष्यति। हे मातः! यदि महादेवः कुतश्चिदस्ति, दीर्घकालेन वा शीघ्रमेव वा, अहं क्षीरसागरमवाप्स्यामि।" तस्य बालस्य बुद्धिमतः वचनं श्रुत्वा, मातुः चित्तं प्रहृष्टं बभूव; सा तम् अब्रवीत्—"वत्स! उत्तमं चिन्तितं त्वया, मम हर्षवृद्धिः जातः; विलम्बं मा कुरु, सदा साम्बसदाशिवं पूजय। शिवः एव सर्वोत्कृष्टः, सर्वकारणम्; तेनैव विश्वं सृज्यते, ब्रह्मादयः अपि तस्य सेवकाः। वयं तस्यैव प्रभोः दासाः, यस्य प्रसादात् समृद्धिः लभ्यते; तस्मात् अन्यं न जानामः—शङ्करं, जगतां हितकरम्। अन्यान् देवताः परित्यज्य, कर्मणा, मनसा, वाचा च, केवलं साम्बं गणैः सहितं भक्त्या पूजय। "सर्वदेवताधिपतेः शिवस्य, वरदस्य, 'नमः शिवाय' इति मन्त्रः साक्षात् अभिधीयते। सप्तकोटिमहामन्त्राः प्रणवेन सहिताः, अन्ते तस्मिन्नेव लयं यान्ति, तस्माद् एव पुनः उद्भवन्ति। ते मन्त्राः अनुग्रहेण वा अनुग्रहानुग्रहेण वा, यथायोग्यं प्रवर्तन्ते; किन्तु अयं पञ्चाक्षरीमन्त्रः प्रभोः आज्ञया सर्वाधिकारस्य धारकः। यथा शिवः स्वयम् ऊर्ध्वाधमध्यमान् सर्वान् रक्षितुं समर्थः, एवं अयं मन्त्रः अपि सदा तद्रक्षणे समर्थः। अन्यः कश्चित् मन्त्रः न अनेन तुल्यः, न सम्पूर्णरक्षणे समर्थः। अतः अन्यमन्त्रान् परित्यज्य, पञ्चाक्षरीमन्त्रे एव यतस्व; जिह्वायां तस्य स्थितौ किमपि न सुलभम्। "अधोमन्त्रः अपि शैवानां परं रक्षणोपायः; सः तस्मात् उत्पन्नः इति ज्ञात्वा, तस्मिन्नेव भक्तिं कुरु। उत्तमं विभूतिं अपि तव पितुः प्राप्तां मया दत्तम्; सा शुद्धा, वह्निना सिद्धा, महाप्रत्यूहान् निवारयति। मन्त्रं अपि तुभ्यं दत्तवती—मम अनुमत्यैव गृहाण; तस्य जपेन एव तव रक्षणं भविष्यति।" एवं तम् उपदिश्य, "शिवो भूयात्" इति उक्त्वा, तानि वचनानि तस्य शिरसि स्थापयित्वा, सा तत्रैव निर्गता। सः मातरं प्रणम्य, तानि वचनानि श्रुत्वा, तपस्यां प्रवृत्तः। तदा तस्य माता "देवाः तव कल्याणं कुर्वन्तु" इति उक्तवती।