शिवपुराणम्

सः बालकः कथं शिवस्य उपदेशकः अभवत्? अथवा शिवस्य स्वरूपं ज्ञात्वा कथं तपस्याम् अवस्थितः अभवत्? तपस्याः मध्ये ज्ञानं प्राप्त्वा सः कथं रुद्राग्नेः परमं शक्तिं—स्वरक्षणाय भस्म—अवाप्तवान्? सः बालकः न तु सामान्यः तपस्वी; सः व्याघ्रपादस्य सुप्रसिद्धस्य ऋषेः पुत्रः, मुनिनां मध्ये प्रज्ञावान् आसीत्। पूर्वजन्मनि कस्यचित् कारणेन सिद्धः, सः भाग्येन स्वस्थितेः पतितः, ऋषिपुत्रत्वं प्राप्तवान्। महादेवस्य प्रसादात्, स्वस्य शुभभाग्येन, सः बालकः दुग्धेच्छया प्रेरितः तपस्यां आरब्धवान्। ततः शङ्करः स्वयं क्षीरसागरं सह तस्मै सर्वगणाधिपत्यं च शाश्वतं यौवनं च दत्तवान्। शिवस्य परम्परायाः ज्ञानमपि तेन केवलं शङ्करस्य कृपया प्राप्तम्; यतः साक्षात् प्रकटं परं ज्ञानं कुमारस्य शक्तिरूपं प्रसिद्धम्। शिवोपदेशकत्वं अपि तेन स्थापितम्; कुमारः मुनिनः ज्ञानसागरं प्राप्त्वा नन्दनवत् आसीत्। शिवज्ञानासक्तेः कारणं दृश्यते—स्वमातरः दुःखजनितं वचनं, कारणम् अभवत्, यथा दुग्धस्य उत्पत्तिः। एकदा सः बालकः मातुलस्य आश्रमे स्थित्वा, मातुलपुत्रं उत्तमदुग्धेन तृप्तं दृष्ट्वा, ईर्ष्यया अल्पं दुग्धं पीतवान्। यथेष्टं पानं कृत्वा, मातुलपुत्रं तृप्तं दृष्ट्वा, व्याघ्रपादपुत्रः उपमन्युः हर्षेण मातरं प्राह। "मातः, महाभागे तपस्विनि, मां गोदुग्धं दत्त; अहं न अल्पं शीतलं दुग्धं पिबामि, किंतु अतिस्वादु दुग्धं इच्छामि।" तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, व्याघ्रपादपत्नी तपस्विनी, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। ततः पुत्रं स्नेहेन आलिङ्ग्य, दुःखिता, स्वदारिद्र्यं स्मृत्वा विलपितवती। स्मृत्वा विस्मृत्वा पुनः पुनः, बालः उपमन्युः बारं बारं "दत्त, दत्त" इति उवाच, रुद्रवत् दीप्तिमान् अभवत्। तस्य आग्रहं ज्ञात्वा, तपस्विनी ऋषिपत्नी तस्य तृप्त्यर्थं उत्तमं उपायं चिन्तितवती। ततः किञ्चित् शालीनं दानं दृष्ट्वा, तं जलं मिश्रयित्वा, तं शान्तया वाचा प्राह। सुतं स्नेहेन आह्वयन्ती "आयाहि, आयाहि, पुत्र" इति उक्त्वा, दुःखिता, कृत्रिमं दुग्धं तस्मै दत्तवती। मातृदत्तं कृत्रिमदुग्धं पीत्वा, बालः दुःखेन अभिभूतः मातरं उवाच—"एतत् न दुग्धम्।" ततः तं दृष्ट्वा, सा दुःखिता, तस्य शिरः गन्धितवती, तस्य कमलनयनं हस्ताभ्यां प्रक्षालितवती, तं प्राह। स्वर्गे पाताले च रत्नपूर्णाः नद्यः सन्ति; किंतु ये भाग्यहीनाः, शिवभक्तिहीनाः, ताः न पश्यन्ति। राज्यं, स्वर्गः, मोक्षः, वा दुग्धोत्पन्नं अन्नं—एतेषां प्रियाणां किञ्चन न लभ्यते, यः शिवः न तुष्टः तस्य। सर्वं भवस्य कृपया प्राप्त्यते; अन्यदेवताः अनुग्रहात् किञ्चन न भवति। अन्यदेवताभक्ताः दुःखेन पीडिताः मोहं यान्ति। वने नित्यं वसन्तः कथं दुग्धं प्राप्तुं शक्नुमः? दुग्धस्य उपायः कुत्र, पुत्र? वयं वनवासिनः कुत्र? दारिद्र्येन, भाग्यहीनत्वेन, अहं ते कृत्रिमं दुग्धं जलमिश्रितं दत्तवती। मातुलगृहे त्वं अल्पं शुद्धं, स्वादु, पक्तं दुग्धं पानं कृतवान्; तस्य स्वादं ज्ञात्वा, तं पिबित्वा, तद्वद् स्मरति। "एतत् न दुग्धं यद् दत्तम्" इति वदन्, त्वं रोदितुम् आरभ्य दुःखं जनयसि; शम्भोः कृपया विना, ते दुग्धं न अस्ति। यत् भक्त्या साम्बस्य पदपङ्कजे अर्प्यते, तद् सर्वसमृद्धेः कारणम्। अधुना वयं महादेवम् धनैः न पूजितवन्तः; सः इच्छानुसारं फलम् दत्ते। पूर्वं वयं शिवं धनलाभाय अत्र न पूजितवन्तः; अतः वयं दरिद्राः अभवाम्, तस्मात् ते दुग्धं न अस्ति। यत् पूर्वजन्मनि शिवाय अर्पितम्, तत् एव लभ्यते, अन्यत् न, विष्णवे वा अन्यदेवाय अर्पितं स्यात् अपि। मातुः सत्यं दुःखसूचितं वचनं श्रुत्वा, बालः अन्तरतः न दुःखितः, धैर्येण इदं वचनम् उवाच— "यदि साम्बः पुत्रः दुःखेन मृतः, यदि शङ्करः अस्ति, तर्हि मातः, दुःखं त्यज; सर्वं शुभं भविष्यति। शृणु मातः, मम वचनम्—यदि महादेवः किञ्चित् स्थले अस्ति, काले वा शीघ्रं वा, अहं क्षीरसागरं प्राप्तुं शक्न्यामि।" तस्य बालस्य वचनं श्रुत्वा, माता हर्षितचित्ता, तं प्राह—"प्रिय, त्वं उत्तमं चिन्तितवान्, मम हर्षं वर्धितवान्; विलम्बं मा कुरु—साम्बसदाशिवम् सदा पूजय।" शिवः एव सर्वेषां परमः, कारणम्; तेन जगत् सर्वम् उत्पन्नम्, ब्रह्मादयः अपि तस्य सेवकाः। वयं तस्य प्रभोः सेवकाः, तस्य कृपया समृद्धिः लभ्यते; तस्य विना अन्यं न जानिमः—शङ्करम्, जगतां हितकरम्। सर्वान् अन्यदेवान् परित्यज्य, कर्मणा, मनसा, वाचा, केवलं साम्बं गणैः सह, भक्त्या पूजय। देवदेवस्य शिवस्य, वरदस्य, "नमः शिवाय" इति मन्त्रः साक्षात् अभिधीयते। एवं सः उपमन्युः मातुः वचनानि श्रुत्वा, शिवभक्त्या प्रेरितः, तपस्यां प्रवृत्तः, शिवस्य कृपया सर्वं प्राप्तवान्।