शिवपुराणम्

तत्र एकदा द्विजः पण्डितः, यः भस्मनाञ्चितः, महान् अपराधजन्यं घोरं पापं क्षणेन मुक्त्वा, निःसंशयं परमं शुद्धिं प्राप्नोति। यत् रुद्राग्नेः परमशक्तिः अभिधीयते, तत् एषा भस्मैव; अतः सर्वदा भस्मयुक्तः तां शक्तिं धारयति। यस्य भस्मन्यास्तित्वं, तस्य दोषाः भस्माग्निसंयोगेन नश्यन्ति; यः भस्मस्नानेन मनः शुद्धं कृतवान्, सः भस्मन्यास्तितः इति प्रसिद्धः। यः सर्वाङ्गं भस्मनाञ्चितः, त्रिपुण्ड्रं दीप्तं धारयति, भस्मस्नानं करोति, सः स्मृतः भस्मन्यास्तितः इति। भूतप्रेतपिशाचाः, दुष्टव्याधयः अपि, भस्मन्यास्तितस्य समीपे भयात् पलायन्ति—निःसंशयम्। भस्मा इत्यस्य अर्थः—दीपयति, मलान् भक्षयति, सतत्त्वम्, सत्कर्ता, परमरक्षा, रक्षादाता। भस्मस्य महत्त्वे किं वदितव्यम्? स्वयं महेश्वरः, नियमपरायणः, भस्मस्नानं करोति। एषा भस्मा, परमेश्वरस्य, शैवानां परमास्त्रं; यया धौम्यस्य ज्येष्ठभ्रातुः तपसि उत्पन्ना आपदः निवृत्ता। अतः पाशुपतव्रतं कृत्वा, भस्मं धनवत् संग्रह्य, भस्मस्नानेन यत्नपूर्वकं यः भक्तः, सः श्रेयः प्राप्नोति। धौम्यस्य ज्येष्ठभ्राता शुशुनः, दुग्धार्थं तपः कृतवान्; तस्मै त्रिशूलधारी देवः क्षीरसागरं दत्तवान्। कथं बालः शिवशास्त्रस्य प्रवक्ता अभवत्? अथवा शिवस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, कथं तपस्यां स्थितः? कथं तपःकाले ज्ञानं प्राप्य, रुद्राग्नेः परमशक्तिं—रक्षायुक्तं भस्मं—प्राप्तवान्? स बालः न साधारणः, किन्तु व्याघ्रपादस्य पुत्रः, ऋषिमध्ये प्राज्ञः। पूर्वजन्मे किञ्चित् कारणेन सिद्धः, भाग्यवशात् स्वस्थानात् पतितः, ऋषिपुत्रत्वं प्राप्तवान्। महादेवस्य कृपया, स्वसौभाग्येन, दुग्धकामनया तपः आरब्धवान्। अतः क्षीरसागरेण सह, शङ्करः स्वयम्, तस्मै सर्वगणाधिपत्यं, नित्ययौवनं च दत्तवान्। शैवपरम्परायाः ज्ञानम् अपि शङ्करस्य कृपया तेन प्राप्तम्; परमज्ञानं, साक्षात् कुमारेण, शक्तिमयं, ज्ञातम्। शिवशास्त्रस्य प्रवक्तृत्वं अपि तेन स्थापितम्; कुमारेण, ऋषेः ज्ञानसागरं प्राप्य, नन्दनवत् आसीत्। शिवज्ञानासक्तेः कारणं दृश्यते—स्वमातुः दुःखोत्पन्नं वचनम्, यथा दुग्धस्य उत्पत्तिः। एकदा मातुलस्य आश्रमे स्थित्वा, बालः, मातुलपुत्रं उत्तमदुग्धेन तृप्तं दृष्ट्वा, ईर्ष्यया केवलं अल्पं दुग्धं पिबन्। यदा इच्छया पिबित्वा, मातुलपुत्रं सन्तुष्टं दृष्ट्वा, व्याघ्रपादस्य पुत्रः उपमन्यु, हृष्टः मातरं उक्तवान्—“माते, महाभागे तपस्विनि, मम गोदुग्धं देहि; अहं अल्पं, शीतलं दुग्धं न पिबामि, किंतु अतीव मधुरं कामये।” पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, तपस्विनी माता व्याघ्रपादपत्नी, शोकग्रस्ताऽभवत्। ततः पुत्रं स्नेहेन आलिङ्ग्य, दुःखी, स्वदारिद्र्यं चिन्तयन्ती, विलपितवती। स्मृत्वा विस्मृत्वा पुनः पुनः, बालः उपमन्यु, “देहि, देहि,” इति पुनः पुनः उवाच, रुद्रवत् दीप्तिमान्। तस्य आग्रहं ज्ञात्वा, तपस्विनी ऋषिपत्नी, तस्य तृप्त्यर्थं उत्तमं उपायं चिन्तयामास। ततः, किञ्चित् शालीनं कणं दृष्ट्वा, तानि पीष्य, जलैः मिश्रयित्वा, सौम्यं वचनं उवाच। पुत्रं स्नेहेन आह्वयन्ती, “आगच्छ, आगच्छ, वत्स,” इति उक्त्वा, दुःखिता, कृत्रिमदुग्धं तस्मै दत्तवती। मातृदत्तं कृत्रिमदुग्धं पीत्वा, बालः, दुःखितः, मातरं उक्तवान्—“एतद् दुग्धं नास्ति।” ततः तम् दृष्ट्वा, माता, शोकिता, तस्य शिरः घ्रात्वा, तस्य पद्मलोचनं हस्ताभ्यां मार्जयित्वा, उवाच। स्वर्गे पाताले च रत्नपूरिताः नद्यः सन्ति; किन्तु ये भाग्यहीनाः, ये शिवभक्तिहीनाः, ताः न पश्यन्ति। राज्यं, स्वर्गः, मोक्षः, दुग्धोत्पन्नं खाद्यं वा—एतानि शिवस्य अनुग्रहं विना न लभ्यन्ते। सर्वं भवस्य कृपया लभ्यते; अन्यदेवताकृपया किञ्चिद् न भवति। अन्यदेवताभक्ताः, दुःखपीडिताः, मोहग्रस्ताः, भ्रमन्ति। वने वासिनौ किम् दुग्धं प्राप्तुं शक्नुमः? दुग्धस्य उपायः कुत्र, वत्स? वयं कुतः, वनवासिनः। दारिद्र्येन, भाग्यहीनत्वेन, जलमिश्रितं कृत्रिमदुग्धं तुभ्यं दत्तवती। मातुलगृहे, त्वं शुद्धं, मधुरं, पक्वं दुग्धं अल्पं पिबित्वा, तस्य स्वादं ज्ञात्वा, तद् स्मृत्वा, पुनः तस्मिन्नेव दुग्धे इच्छसि। “एतद् न दुग्धं यत् दत्तम्,” इति वदन्, रोदन्, मां शोकितवन्; शम्भोः अनुग्रहं विना, तव दुग्धं नास्ति। यत् साम्बस्य पद्मपादयोः, गणेषु च, भक्त्या अर्पितम्—तदेव सर्वसमृद्धेः कारणम्। अद्यापि, वयं महादेवम् धनैः न पूजितवन्तः; सः इच्छायाः अनुसारं फलानि दत्ते। पूर्वं वयं शिवं धनार्थं न पूजितवन्तः; अतः वयं दारिद्र्यग्रस्ताः, तस्मात् तव दुग्धं नास्ति। एवं शिवस्य भस्मस्य महत्त्वं, शुशुनस्य तपस्याः फलम्, उपमन्युस्य दुःखम्, मातुः शिवभक्तिः, सर्वं श्रद्धया, कृपया च, शिवस्य अनुग्रहात् सम्पद्यते।