शिवपुराणम्

आचार्यस्य अनुमतिं प्राप्य, पूर्वां वा उत्तरां दिशं प्रति मुखं कृत्वा, कुशासन उपविश्य, हस्ते कुशग्रहणं कृत्वा, प्राणापाननियमनं सम्पाद्य, स यथाशक्ति मूलमन्त्रं जपन्, त्र्यम्बकं सहाम्बया ध्यानयन्, यथापूर्वं पुनः अनुमतिं लब्ध्वा, अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, "भगवन्! तवाज्ञया अहं व्रतमिदं परित्यजामि" इति उक्त्वा, लिङ्गमूलस्थं कुशं उत्तरदिशि स्थापयेत्। ततः दण्डं, जटां, मेखलां च विसर्जयेत्; नियमेन पुनः शौचं कृत्वा, पञ्चाक्षरं मन्त्रं जपेत्। यः सम्यगुपनयनं कृत्वा, शरीरान्तपर्यन्तं विचलनं विना एतद्व्रतमाचरति, स नैष्ठिक इति प्रसिद्धः। स एव सर्वाश्रमातीतः, महापाशुपतश्च, स एव तपस्वीनां श्रेष्ठः, स एव महाव्रती। मोक्षकामिनां मध्ये तादृशः सिद्धः नास्ति; यो नैष्ठिकः स एव नैष्ठिकेषु श्रेष्ठः। यः प्रतिदिनं वा द्वादशाहं वा एतद्व्रतमाचरति, स अपि घोरव्रतसंयोगात् नैष्ठिकतुल्यः स्यात्। यः घृताभिषिक्तः, द्वौ वा त्रयः वा एकं दिनं वा, एतद्व्रतमाचरति, स एव सन्न्यासी सञ्ज्ञायते। यः कामरहितः, केवलं धर्मबुद्ध्या, आत्मानं शिवाय समर्प्य, एतत् परं व्रतमाचरति, तस्य तुल्यः कश्चन नास्ति। द्विजो विद्वान्, भस्मनिष्कृतः, महापातकसमुत्थान् घोरपापान् क्षणेन विमुच्यते—अत्र न संशयः। रुद्राग्नेः या परा शक्तिः सा भस्मैव; तस्मात् सदा भस्मयुक्तः तां शक्तिं धारयति। भस्मनिष्ठस्य दोषाः भस्माग्निसंयोगेन विनश्यन्ति; यः भस्मस्नानेन शुद्धचित्तः, स भस्मनिष्ठ इति कथ्यते। यः सर्वाङ्गं भस्मना लिप्तः, त्रिपुण्ड्रधारी, भस्मस्नायी च, स स्मृतः भस्मनिष्ठः। भूतप्रेतपिशाचाः, दुःसहव्याधयः अपि, भस्मनिष्ठस्य सन्निधौ पलायन्ते—नात्र संशयः। प्रकाशनात् ‘भस्म’ इति कथ्यते; पापकर्षणात् अपि ‘भस्म’ इति; सत्त्वसारः, भवरक्षकः, परं कवचं, रक्षादायकश्च। किं भस्मस्य महिम्नः विशेषेण वक्तव्यम्? स्वयं महेश्वरः अपि व्रतानुष्ठानपरायणः भस्मस्नानं करोति। एषा भस्मा परमेश्वरस्य, शैवानां परमा अस्त्ररूपा; यस्य प्रभावात् धौम्यस्य ज्येष्ठभ्रातुः तपसि आपदः निवृत्ताः। अतः, यत्नेन पशुपतव्रतं कृत्वा, भस्म संपाद्य, तद्वत् भस्मस्नानेन नित्यं युक्तः स्यात्। धौम्यस्य ज्येष्ठभ्राता शुशुनः, क्षीरार्थं तपः कृत्वा, त्रिशूलधरेण देवेन क्षीरसागरं लब्धवान्। कथं स बालकः शिवधर्मप्रवक्ता अभवत्? अथवा, शिवार्थतत्त्वं विज्ञाय, कथं स तपस्यां निष्ठां प्राप्तवान्? तथा तपसि ज्ञानलाभेन, रुद्राग्नेः परां शक्तिं, स्वरक्षिणीं भस्मनां कथं स प्राप्तवान्? स बालः न साधारणः; स व्याघ्रपादस्य सुतः, मुनिषु प्राज्ञतमः। स पूर्वजन्मनि किञ्चित् कारणेन सिद्धः, भाग्ययोगात् स्वगतिं त्यक्त्वा मुनिपुत्रत्वं प्राप्तवान्। महादेवस्य प्रसादेन, स्वभाग्येन च, स क्षीरकामनया तपः आरब्धवान्। तस्मात्, क्षीरसागरेण सहितं, शङ्करः तम् सर्वगणाधिपत्यं च, नित्यं यौवनं च दत्तवान्। शैवसंप्रदायज्ञानमपि केवलं शङ्करस्य कृपया तेन लब्धम्; परा विद्या, या साक्षात् कुमारेण प्रतिपादिता, तस्यैव शक्तिरूपा। शिवधर्मप्रवक्तृत्वं तस्य तेनैव स्थापितम्; कुमारेण, मुनिना ज्ञानसागरः लब्धः, स नन्दनवत् अभवत्। तस्य शिवविद्यायां लीनत्वस्य कारणम् अपि दृश्यते—स्वमातुः दुःखोत्थानि वचनानि, यथा क्षीरोत्पत्तिः, तथैव कारणम्। कदाचित् स बालः पित्र्व्याश्रमे स्थित्वा, मातुलस्य पुत्रं श्रेष्ठक्षीरसन्तुष्टं दृष्ट्वा, ईर्ष्यया केवलं अल्पं क्षीरं पितवान्। यदा स्वेच्छया पित्वा, मातुलपुत्रं तृप्तं दृष्ट्वा, व्याघ्रपादसुतः उपमन्युः हृष्टः स्वमातरं प्रोवाच— "अम्ब! तपस्विनि महाभागे! मां क्षीरं पायय; अहं न अल्पं, नोष्णं क्षीरं पिबामि, किंतु अतीव मधुरं क्षीरमेव इच्छामि।" पुत्रवचनं श्रुत्वा, तपस्विनी व्याघ्रपादपत्नी, दुःखेन व्याप्ता अभवत्। ततः सुतं स्नेहेन आलिङ्ग्य, दुःखिता, स्वदीनतां स्मरन्ती विललाप। पुनः पुनः चिन्तयन्ती विस्मरन्ती च, स उपमन्युः "देहि, देहि" इति मातरं प्रतिपद्य, रुद्रवत् तेजसा बभासे। तस्य आग्रहं ज्ञात्वा, मुनेः भार्या तपस्विनी, तस्य तृष्णाशान्तये उत्तमं उपायं चिन्तयामास। ततः, शिलाभूतानि किञ्चन बीजानि दृष्ट्वा, तानि पीडयित्वा, जलेन मिश्रयित्वा, मृदुवचनं जगौ। पुत्रं स्नेहेन आहूय—"आगच्छ, आगच्छ वत्स"—इति आलिङ्ग्य, दुःखिता सा कृत्रिमं क्षीरं तस्मै दत्तवती। मातृदत्तं कृत्रिमं क्षीरं पीत्वा, बालः दुःखितः मातरं प्रोवाच—"एतत् क्षीरं नास्ति।" तं दृष्ट्वा, सा दुःखिता, तस्य शिरः सुरभिं जिघ्रन्ती, कराभ्यां कमललोचनयोः अश्रूणि अपोह्य, वाक्यमिदं उवाच।