शिवपुराणम्

श्रद्धया यः शिवव्रतं समारभते, तेन यथाशास्त्रं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्—पूजया, होमैः, जपैः, तद्वदन्यैश्च कर्मभिः। यावत्संकल्पितव्रतस्य समाप्तिः न भवति, तावत् सावधानतया तदाचरणम् आवश्यकम्। तत्र गोदानं, वृषोत्सर्गः, यथाशक्ति पूजनं च कर्तव्यम्। शिवभक्तः सन्, तस्य तुष्ट्यर्थं सर्वकामान् परित्यज्य, यथाशक्ति सर्वं समर्पयेत्। एवं संक्षेपेण व्रतस्य सामान्यरूपं निरूपितम्। अधुना प्रतिमासं विशेषविधिं वक्ष्यामि, यथाश्रुतं तथा। वैशाखे हिरण्यगर्भसमं वज्रलिङ्गं स्थापनीयम्; ज्येष्ठे शुभमरकतं; आषाढे मुक्तामयं; श्रावणे नीलमणिमयं लिङ्गं विधेयम्। भाद्रपदे श्रेष्ठमाणिक्यं, आश्विने गोमेदकम्; कार्तिके प्रवालमयं, मार्गशीर्षे वैदूर्यमयं, पौषे पुष्पराजमयं, माघे स्फटिकमयं लिङ्गं स्थाप्यं। फाल्गुने चन्द्रकान्तमयं, चैत्रे तु परस्परविकल्पः स्यात्। यदि रत्नानि न सुलभानि, तर्हि सुवर्णमयं लिङ्गं कारयेत्। सुवर्णाभावे रजतमयं, ताम्रमयं, शिलामयं, मृण्मयं वा, लाक्षारसं वा, यथासंभवम् अन्येनापि द्रव्येण लिङ्गं निर्मीयते। इच्छया वा सुगन्धद्रव्यैः सम्पूर्णं लिङ्गं कृत्वा, व्रतसमाप्तौ नियमितानुष्ठानं समाप्य, विषेशपूजां पूर्ववत् कृत्वा, आचार्यं पूजयित्वा, विशेषतः व्रतीं सत्कृत्य, तस्मादनुज्ञां लभेत। पूर्ववत् अनुग्रहम् प्राप्य, पूर्वोत्तराभिमुखः, कुशासनस्थः, कुशग्रहम् कृत्वा, प्राणापानसंयम्य, मुख्यं मन्त्रं यथाशक्ति जपेत्। त्र्यम्बकं देवमम्बया सह ध्यानं कृत्वा, पुनरपि अनुग्रहम् प्राप्य, कृताञ्जलिः प्रणम्य, एतद् वदेत्—"भगवन्, तवाज्ञया एतद्व्रतं परित्यजामि।" ततः लिङ्गस्याधः स्थापितं कुशं उत्तरदिशि स्थापयेत्। अनन्तरं दण्डं, जटां, मेखलां च विसर्जयेत्। विधिवत् पुनः शौचं कृत्वा, पञ्चाक्षरं मन्त्रं जपेत्। यः सम्यग्दिक्षां लब्ध्वा, अचलचित्तः, देहान्तपर्यन्तं एतद्व्रतं आचरति, स नैष्ठिक इति प्रसिद्धः। स एव सर्वाश्रमातीतः, महापाशुपतः, तपस्विनां श्रेष्ठः, महाव्रती च। मोक्षकामिनां मध्ये सः सदृशः नास्ति; नैष्ठिकत्वं प्राप्तः स एव नैष्ठिकश्रेष्ठ इति कथ्यते। यः प्रतिदिनं वा द्वादशदिनं वा व्रतं आचरति, स नैष्ठिकसमः। घृताभिषेकपूर्वकं यः द्वौ, त्रयः, एकं वा दिनं एतद्व्रतं आचरति, स एव सन्न्यासी। यः कामरहितः, कर्तव्यबुद्ध्या, आत्मानं शिवाय समर्प्य, एतदुत्तमं व्रतं आचरति, तस्य तुल्यः कश्चन नास्ति। द्विजः पण्डितः, भस्मना आवृतः, तुच्छातिपातजनितपापान् क्षणेन विमुच्यते—अत्र संदेहः नास्ति। यद् रुद्राग्नेः पराशक्तिरिति कथ्यते, तदेवेदं भस्म। तस्मात् भस्मयुक्तः सर्वदा तां शक्तिं धारयति। भस्मसंयुक्तस्य दोषाः भस्माग्निसंयोगेन नश्यन्ति। भस्मस्नानेन शुद्धचित्तः, स भस्मस्थ इति स्मृतः। सर्वाङ्गं भस्मना लिप्तः, त्रिपुण्ड्रधारी, भस्मस्नायी च, स स्मरणीयः भस्मस्थः। भूतप्रेतपिशाचाः, दुःसहव्याधयः अपि, भस्मस्थस्य समीपे पलायन्ते—नात्र संशयः। दीपयति इति 'भस्म' इत्युच्यते; पापानि भस्मयति इति च 'भस्म'; सत्त्वस्य सारः, सत्त्वकर्ता, परमा रक्षा, रक्षादाता च। भस्मस्य महिम्नः किं बहु? स्वयं महेश्वरः व्रतप्रियः, भस्मस्नानं करोति। एतद् भस्म परमेश्वरसम्बन्धि, शैवानां परं अस्त्रं; येन धौम्यस्य ज्येष्ठभ्रातरः तपसि संकटं व्यपोह्यन्त। तस्मात् यत्नेन पशुपतव्रतं कृत्वा, भस्म सम्पादयेत्, धनवत् संग्रहणीयं, भस्मस्नाने च प्रवर्तेत। धौम्यस्य ज्येष्ठभ्राता शुषुणः, दुग्धार्थं तपः कृत्वा, त्रिशूलधरेण देवेन क्षीरसमुद्रः प्रदत्तः। कथं स बालः शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वं प्राप्तवान्? अथवा कथं शिवतत्त्वं विज्ञाय, तपसि निष्ठितः अभवत्? तपस्यान्तरेण यः ज्ञानं प्राप, रुद्राग्नेः पराशक्तिं—रक्षाकारीं भस्म—कथं स लब्धवान्? एषः बालः न साधारणः आसीत्, स व्याघ्रपादस्य महर्षेः पुत्रः, मुनिमध्ये बुद्धिमान्। पूर्वजन्मनि किञ्चित् कारणेन सिद्धः, भाग्यवशात् स्वस्थानात् पतितः, ऋषिपुत्रत्वं प्राप्तवान्। महादेवस्य प्रसादेन, सुभाग्येन च, दुग्धकामनया तपः आरब्धवान्। तस्मात् क्षीरसमुद्रसहितं, शङ्करः स्वयं तस्मै समस्तगणाधिपत्यम्, चिरयौवनं च दत्तवान्। शास्त्रज्ञानमपि तेन केवलं शङ्करस्य कृपया प्राप्तम्; परं ज्ञानं, साक्षात् प्रकटितं, कुमारस्य शक्तिरूपं इति प्रसिद्धम्। तस्य शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वम् अपि तेनैव स्थापितम्। कुमारः, मुनिना क्षीरसागरं लब्ध्वा, नन्दनसमः अभवत्। तस्य शिवज्ञाननिष्ठायाः कारणं दृश्यते—स्वमातुः शोकजन्यं वचनं, यथैव दुग्धोत्पत्तिः। एकदा, मातुलस्य आश्रमे स्थित्वा, सः केवलं स्वकियं दुग्धं स्वल्पं पित्वा, मातुलपुत्रं श्रेष्ठदुग्धेन तृप्तं दृष्ट्वा, ईर्ष्यावशात् अल्पं दुग्धं पपौ।