ब्रह्मणः मानसपुत्राः सर्व एव, दिव्यगणाः, सर्वाः देव्यो देवाः, तथा सर्वे विहायसगताः प्राणीः च, एते सर्वे शिवस्य तुष्ट्यर्थं पूजनीयाः इति शास्त्रं निर्दिशति। अधःस्थितेषु लोकेषु ये वसन्ति, मुनिगणाः, योगिनः, सखायः, विहङ्गमाः, मातरः अपि, सर्वे एव सम्माननीयाः, शम्भोः महिम्नः अंशत्वेन ज्ञेयाः। दिशां पालकाः स्वपुरःसरैः सहिताः, सकलमिदं चराचरं जगत्, सर्वं शिवस्य प्रसादाय पूजितव्यम्। एवं मण्डलपूजनस्य समाप्तौ, परमेश्वरस्य पूजनं कृत्वा, भक्त्या स्नेहपूर्णं घृतं, जलं, प्रियं भोजनं च हविरूपेण निवेदयेत्। ततो मुखवासान्, ताम्बूलं चोपयुक्तोपस्करैः सह दत्त्वा, पुनः पुष्पविलासैः, भूषणैः च अलङ्कुर्यात्। दीपार्चनानन्तरं विस्तार्य, शेषं पूजनं समाप्य, पात्रं तदुपस्करैः सहितं, शय्याम् अपि निवेदयेत्। शशिसदृशं वस्त्रं, विश्रामाय योग्यां शय्यां च, सर्वथा राजोपमं, रमणीयं च अर्पयेत्। प्रतिपूजां स्वयम् कृत्वा, वा अन्यैः कारित्वा, सम्यक् सम्पूर्णायां पूजायां, विघ्ननाशाय स्तोत्रमन्त्रैः सह पञ्चाक्षरीमन्त्रं जपेत्। प्रदक्षिणं प्रणिपातं च कृत्वा, स्वात्मानं समर्पयेत्; ततः देवस्य पुरतः, गुरुम् ब्राह्मणांश्च पूजयेत्। अर्घ्यं अष्टपुष्पाणि च दत्वा, लिङ्गात् देवतां सम्यक् विसर्जयेत्, वह्निं च यथाविधि नियच्छेत्। एवं प्रतिदिनं पूर्ववद् सेवा कार्या; ततः तल्लिङ्गं कमलोपस्करसमेतं, स्वगुरवे दद्यात्, अथवा शिवमन्दिरे स्थापयेत्। गुरून्, ब्राह्मणान्, विशेषतः व्रतीन् पूजयित्वा, शक्त्या भक्तजनान्, ब्राह्मणान्, दरिद्रान्, अनाथांश्च तर्पयेत्; शक्तिहीनः स्वल्पमश्नीयात्, वा फलमूलैः जीवेत्। अन्यथा केवलं क्षीरव्रतम्, भिक्षया जीविकां, एकभोजनम्, रात्रौ भोजनम्, मिताहारः, भूमौ शयनम्, शौचशीलता च आचर्याः। भस्मनि, कुशे, वा तृणे शयनम्, वल्कलचर्मवसनम्, वा ब्रह्मचर्यम् अनुत्तमम्, नित्यं व्रतस्य पालनम्। रविवासरेषु, अमावास्यापौर्णमास्योरथाष्टमीचतुर्दश्याम्, शक्त्या उपवासः कार्यः। मनसा, कर्मणा, वाचा च, पाषण्डिनः, पतितान्, निषिद्धकर्मकृतः, शौचत्यागिनः च सर्वथा वर्जयेत्। नित्यं क्षमया, दानशीलता, दयालुता, सत्यता, अहिंसा, सदाचारः, तुष्टिः, शमः, जपध्याननिष्ठा च धार्या। त्रिः स्नानं, अथवा भस्मस्नानं, विशेषपूजा च मनसैव, वाचा, तथा शब्देन कार्यम्। किम् अधिकं वदामि? व्रती कदापि अनार्हकर्म न कुर्यात्; यदि किञ्चिद् अपराधः स्यात्, तस्य गुरुत्वलाघवम् विचिन्त्य, यथाशक्ति प्रायश्चित्तं पूजया, होमेन, जपेन, तद्वद् आचरेत्। व्रतपर्यन्तं अलस्यं विना एवं आचरितव्यम्। गावः दद्यात्, वृषभं मोचयेत्, यथाशक्ति पूजां कुर्यात्, शिवतुष्ट्यर्थं सर्वकामान् परित्यजेत्। एवं संक्षेपेण व्रतविधानं उक्तम्; अधुना मासानुसारं विशेषविधानं वक्ष्यामि। वैशाखे वज्रलिङ्गं, ज्येष्ठे मरकतलिङ्गं, आषाढे मुक्तालिङ्गं, श्रावणे नीलमणिलिङ्गं। भाद्रपदे पद्मरागलिङ्गं, आश्विने गोमेदलिङ्गं विज्ञेयम्। कार्तिके प्रवाललिङ्गं, मार्गशीर्षे वैडूर्यलिङ्गं, पौषे पुष्परागलिङ्गं, माघे स्फटिकलिङ्गं। फाल्गुने चन्द्रकान्तलिङ्गं, चैत्रे चान्योन्यं, रत्नाभावे सुवर्णलिङ्गं कार्यम्। स्वर्णाभावे रजत, ताम्र, शिलापात्र, मृत्तिकादिभिः, अथवा लाक्षायाः, अन्येन वा द्रव्येण निर्मितं लिङ्गम्। इच्छया, गन्धद्रव्यैः निर्मितं लिङ्गं अपि व्रतसमाप्तौ विधिवत् स्थापयेत्। विशेषपूजां पूर्ववत् कृत्वा, गुरुम् विशेषतः व्रतीं पूजयित्वा, गुरोः अनुमतिं प्राप्य, पूर्ववत् पूर्वोत्तराभिमुखः, कुशासने उपविष्टः, कुशं हस्ते गृहीत्वा, प्राणायामेन च संयम्य, मूलमन्त्रं यथाशक्ति जपेत्, त्र्यम्बकं अम्बया सह ध्यानं कुर्वन्, पूर्ववत् अनुमतिं प्राप्य, अञ्जलिपुटेन प्रणम्य, 'भगवन्, तव आज्ञया व्रतं परित्यजामि' इति उक्त्वा, लिङ्गमूलस्थं कुशं उत्तरदिशि स्थापयेत्। ततः दण्डं, जटां, मेखलां च अपाकुर्यात्; पुनः शौचं यथाविधि कृत्वा, पञ्चाक्षरीमन्त्रं जपेत्। यः अन्त्याभिषेकं कृत्वा, अचञ्चलः व्रतं यावत्कायान्तं पालयति, स नैष्ठिकः इति विख्यातः। स एव सर्वाश्रमातीतः, महापाशुपतः, स एव तपस्वीनां श्रेष्ठः, स एव महाव्रती। मुक्ति-कामिनां मध्ये तादृशः नास्ति; नैष्ठिकः तपस्वी सर्वोत्तमः इति कथ्यते। यः प्रतिदिनं, अथवा द्वादशाहं, व्रतं चरति, स अपि नैष्ठिकसमः; घोरव्रतसम्बन्धात्। यः व्रतपरायणः, घृताभिषेकपूर्वकं, द्वौ, त्रयः, अथवा एकदिनमात्रं अपि, एतदाचारं करोति, स एव सन्न्यासी इति निश्चितम्। यः कामरहितः, केवलं कर्तव्यबुद्ध्या, आत्मानं नित्यं शिवाय समर्प्य, एतत्परमं व्रतं चरति, तस्य तुल्यः कोऽपि नास्ति।