शिवपुराणम्

एवं शिवः स्वस्यैव स्वरूपं निरूपयन् उवाच — "एषः लिङ्गः मम सदा आत्मभावः, मम सन्निधाने कारणम्, अतः एषः सदा मह्यं पूजनीयः। लिङ्गधारिणः च लिङ्गस्य च कोऽपि भेदः नास्ति। यत्र यः कश्चन मम लिङ्गं स्थापयति, तत्र अहं सदा स्थितः भवामि, अन्यत्र न स्थापितेऽपि। एकस्य लिङ्गस्य स्थापनेन यः फलः तेन मम समत्वं लभ्यते; द्वितीयस्य स्थापनेन मम ऐक्यं प्राप्यते। लिङ्गं प्रमुखं स्थापनीयम्, प्रतिमा तु गौणं; लिङ्गस्य अभावे प्रतिमा सहितं अपि स्थानं अपूर्णं भवति। ततः ब्रह्मा-विष्णू उचतुः — 'भगवन्, पञ्चकृत्यविभूतिं वद, यत्र सृष्ट्यादि आरभ्यते।' शिवः करुणया प्रत्यवदत् — 'सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोभावः, अनुग्रहः — एते पञ्च कृत्याः मम सदा पूर्णाः जगति, हे अजाः अव्ययाः। सृष्टिः सन्तानस्य आरम्भः, स्थितिः तस्य संस्थापनम्, संहारः तस्य विनाशः, तिरोभावः तस्य संकोचः। मोक्षः अनुग्रहः; एवं पञ्च कृत्याः मम। मम कृत्येषु अन्ये मौनं स्थिताः, नगरद्वारे प्रतिबिम्बवत्। सृष्ट्यादि चत्वारः कृत्याः संसारस्य विस्तारः; पञ्चमः मोक्षः सदा मयि निश्चलः, विमुक्तेः कारणम्। एते पञ्च कृत्याः मम जनेषु पञ्चभूतेषु दृश्यन्ते — पृथिव्यां सृष्टिः, आपः स्थितिः, अग्नौ संहारः। वायौ तिरोभावः, आकाशे अनुग्रहः; पृथिव्या सर्वं सृज्यते, आपः सर्वं वर्धयन्ति। अग्निना सर्वं भक्ष्यते, वायुनाऽपनीयते, आकाशेन सर्वं ध्रियते; एवं बुद्धिमन्तः ज्ञातव्यं। मम एते पञ्चकृत्याः पञ्चमुखेषु ज्ञातव्या — चतुर्दिक्षु चत्वारः मुखाः, मध्ये पञ्चमं मुखम्। तपसा, हे पुत्राः, यूयं सृष्टि-स्थित्यौ प्राप्तवन्तः; एषा मम अत्यन्तप्रियं सम्पद् मया दत्तम्। तथा रुद्र-महेशयोः अनुग्रहाख्ये द्वे परमकृत्ये अन्यैः न लभ्ये। युयोः सर्वाणि प्राचीनानि कर्माणि कालातिवाहेन विस्मृतानि; रुद्र-महेशयोः तु न विस्मृतानि। रूपे, वस्त्रे, क्रियायाम्, वाहनस्य आसने, आयुधादिषु सर्वं तदर्थं तुल्यं कृतम्। मम ज्ञानवियोगात्, हे वत्साः, युयोः मोहः अभवत्; मम ज्ञानस्य सन्निधौ महेशरूपेण अहंकारः न स्यात्। अतः मम ज्ञानस्य प्राप्त्यर्थं, ओंकारमन्त्रं जप्यं, यः मम अहंकारं नाशयति। मम स्वमन्त्रं महद् शुभं ओम् अहं शिक्षितवान्; ओम् पूर्वं मम मुखात् उत्पन्नं, मम चेतनां जागरयति। एषः मन्त्रः जपकः, अहं जप्यः; एषः मन्त्रः मम स्वभावः; तस्य स्मरणं मम स्मरणं। 'उ' उत्तरमुखात्, 'क' पश्चिममुखात्, 'म' दक्षिणमुखात्, बिन्दुः पूर्वमुखात्, ध्वनिः मध्यमुखात् उत्पन्नः; तेन पञ्चधा विस्तारः। पुनः एकत्रितः, ओंकारः एकाक्षरः भवति। नामरूपमयं यत् सर्वं, द्वौ वेदकुलौ, तेन मन्त्रेण व्याप्यते, तेन शिव-शक्ती प्रकाशिते। तस्मात् पञ्चाक्षरी मन्त्रः उत्पन्नः, यः सर्वं प्रकाशयति, 'अ' आरभ्य 'न' आरभ्य क्रमशः। तस्मात् पञ्चमात् मन्त्रात् मातरः पञ्चधा उत्पन्नाः; तस्मात् शिरसि चतुर्मुखे त्रिपाद्या गायत्री त्रिधा। तस्मात् सर्वः वेदः जातः, तस्मात् अनन्ताः मन्त्राः; तैः मन्त्रैः तेषां सिद्धयः, तस्मात् सर्वसिद्धयः। मूलमन्त्रेण भोगमोक्षौ प्राप्तौ; राजमन्त्राः शुभं भोगं ददाति। ततः तयोः शिक्षकः तत्र आवरणं स्थाप्य, उत्तमं मन्त्रं उपदिश्य, तयोः शिरसि कमलहस्तं स्थापयन्, तौ अम्बिकया सह उत्तराभिमुखे उपाविशत्। मन्त्रं त्रिवारं पठित्वा, यन्त्र-तन्त्रविधिना, तौ दक्षिणे शिष्यौ समर्प्य, स्वं अपि समर्प्य। तौ बद्धहस्तौ समीपस्थौ जगद्गुरुं स्तुतवन्तौ। 'नमः निराकाराय, नमः निराभासाय, नमः सर्वरूपाय, नमः सर्वात्मने। नमः ओंकारलिङ्गाय, नमः ओंकाररूपलिङ्गाय, नमः सृष्टिकर्त्रे पञ्चमुखाय। नमः पञ्चब्रह्मस्वरूपाय, पञ्चकृत्यकृते, अनन्तगुणशक्तिस्वरूपाय, नमः आत्मने परमात्मने। नमः शम्भवे गुरवे सर्वरूपाय।' एवं गुरुं स्तुत्वा, ब्रह्मा-विष्णू नमस्कृत्य। 'हे प्रियाः, सर्वाणि तत्त्वानि दर्शितानि, ओंकारमन्त्रं जप्यं, देवीदत्तं मम स्वरूपम्। तेन ज्ञानं दृढं, सम्पदः शाश्वती, सर्वं नित्यं भवति। चतुर्दशीदिने आर्द्रायाम् जपेन अक्षयपुण्यं। सूर्यगते आर्द्रायां पुण्यं दशमिल्यं भवति। मृगशीर्षान्ते पुनर्वसौ आरम्भे शुभं। आर्द्रा सदा पूजायां, होमादौ, समर्पणे च तुल्या। प्रभाते लिङ्गदर्शनं विशेषपुण्यं। चतुर्दशी रात्र्यर्धपर्यन्ता पालनीया; संध्यावर्धिता च विशेषतः प्रशस्तः।' एवं शिवः स्वस्य स्वरूपं, कृत्यं, मन्त्रं, तत्त्वं, पूजाविधिं च करुणया स्नेहपूर्वकं दर्शयन्, ब्रह्मा-विष्णू तद् उपदिष्टं श्रद्धया स्वीकृतवन्तौ।