शिवपुराणम्

श‍ृणु, भगवन्! यः पाशुपतव्रतम् आस्थाय तस्य स्थितिः, परमाचारः, परं योगः च लभ्यते; एतान् प्राप्य स निःश्रेयसं प्राप्नोति, अत्र न किञ्चिद् संशयः। तदा सर्वे ब्रह्मादयः अपि यदा पाशुपतव्रतं कृतवन्तः, तदा ते पाशुपता इति ख्याताः अभवन्। तस्मात् पाशुपतव्रतस्य रहस्यं श्रोतुम् इच्छामः, यत् सर्वपापविनाशनं, अथर्वशिरसि उपदिष्टम् अस्ति। चैत्रपूर्णिमायाम् उत्तमसमये, शिवायतने—क्षेत्रे वा, उद्याने वा, वने वा—शुभलक्षणसम्पन्ने, स्तुत्ये स्थले, तत्र त्रयोदश्यां स्नानं कृत्वा, नित्यधर्मान् सम्यग् अनुष्ठाय, गुरोः अनुमतिं याचेत; तं पूजयित्वा, प्रणम्य, विशेषपूजां कृत्वा, शुभवस्त्राणि परिधाय, शुक्लयज्ञोपवीतं धारयित्वा, शुक्लमाल्यानुलेपनैः अलङ्कृतः स्यात्। ततस् तृणासन उपविष्टः, तृणमुष्टिं गृहीत्वा, प्राचीं वा, उदञ्चं वा मुखं कृत्वा, त्रिप्राणायामं विधाय, देवदेव्यौ ध्यायेत्, आवाहनविधिना। ततो व्रतसंकल्पं कृत्वा—"एतद्व्रतं करिष्ये"—इति, दीक्षितः भवति, यावत् शरीरं तिष्ठति, अथवा द्वादशवर्षपर्यन्तम्। अथवा अर्धं तावत्, अथवा तस्यापि अर्धं, अथवा द्वादशमासान्, अथवा तस्यापि अर्धम्, अथवा मासमात्रम्। अथवा द्वादशदिनानि, षड् दिनानि, तस्यापि अर्धम्, अथवा एकदिनम्—एवं व्रतकालः निश्चितः। ततस् विधिवत् अग्निं स्थापयित्वा, निर्मलहोमाय, तैलदर्भान्नैः घृतद्रव्यैः च होमं कुर्यात्। पुनः पात्रं पूरयित्वा, तत्वशुद्धये, मूलमन्त्रेणैव, तैः एव दर्भादिभिः आहुतिं दद्यात्। पञ्चमहाभूतानि, तेषां तन्मात्राणि, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, ज्ञानकर्मविभागः, पञ्चकर्मविभागाः, सप्त धातवः—त्वगादयः, पञ्चप्राणाः, मनः, बुद्धिः, अहङ्कारः, विवेकः, गुणाः, प्रकृतिः, पुरुषः, रागः, ज्ञानम्, शक्तयः, क्रमः, कालः, माया, शुद्धविद्या, महेश्वरः, सदाशिवः, शक्तिः, शिवतत्त्वम्—एतानि तत्त्वानि क्रमशः आहुतिभिः पूयन्ते। शुद्धमन्त्रैः आहुतिं दत्त्वा, होता शुद्धः भवति; शिवानुग्रहम् लभते, ततः स एव ज्ञानी भवति। ततः गोमयं गृह्य, पिण्डीकृत्य, मन्त्रेण संस्कृत्य, अग्नौ स्थापयित्वा, आक्षिप्य, तस्मिन् दिने हविष्यं भुञ्जीत। चतुर्दश्याः प्रभाते, पूर्वोक्तकर्माणि कृत्वा, तस्मिन् दिने शेषकाले उपवासं कुर्यात्। प्रातः पुण्ये मुहूर्ते, एवं होमं सम्पन्न्य, रुद्राग्नेः विभ्राजितं भस्म सम्यक् सञ्चिनुयात्। ततः जटिलः, मुण्डितः, एकशिखी वा, स्नात्वा, दिशाः एवाम्बरं कृत्वा, लज्जां विहाय तिष्ठेत्। अथवा काषायवस्त्राणि, अजिनं वा, एकवस्त्रं वा, वा वल्कलं धारयेत्, दण्डमेकं मेखलां च धारयेत्। पादौ प्रक्षाल्य, पुनः उपविश्य, शरीरेण एकत्वं कृत्वा, शुद्धाग्निजं भस्म सम्यक् लेपयेत्। अथर्वणमन्त्रैः षड्भिः—"अग्नि" इत्यादिभिः—गात्राणि क्रमशः स्पृशेत्, शीर्षादारभ्य पादान्तम्। ततः तेनैव क्रमणा, भस्म गृहित्वा, ओंकारेण वा शिवनाम्ना वा, सर्वाङ्गेषु विक्षिपेत्। ततो त्रियायुषं त्रीणि रेखाः अङ्कयेत्, शिवत्वं प्राप्य, शिवयोगं चाचरेत्। त्रिसन्ध्योपासना अपि कुर्यात्; एषः पाशुपतव्रतविधिः, यः भोगमोक्षप्रदः, बन्धनस्य च नाशकः। तस्मात् बन्धनं त्यक्त्वा पाशुपतव्रतम् आचरन्, नित्यः महादेवः लिङ्गरूपेण पूजनीयः। तत्र अष्टदलपद्मरूपं सुवर्णासनं, नवरत्नविभूषितं, सूत्रयुक्तं च स्थापयेत्। समर्थः चेत्, अन्यथा रक्तपद्मं श्वेतपद्मं वा, अथवा केवलं ध्यानासनेन अपि। तस्यां पद्ममध्ये स्फटिकपीठे लघुलिङ्गं स्थापयित्वा, विधिना पूजयेत्। लिङ्गं स्थाप्य, शुद्धीकृत्य, आसनं विधाय, पञ्चमुखं रूपं ध्यानयेत्। तत् लिङ्गं पञ्चगव्यादिभिः पूर्णकलशैः, यथाशक्ति, अष्टजलैः स्नापयेत्। चन्दनकर्पूरकुङ्कुमादिभिः सुगन्धद्रव्यैः, तस्य पीठं लिङ्गं च अभिषिञ्चेत्, भूषणैः अलङ्कुर्यात्। बिल्वपत्रैः, रक्तश्वेतपद्मैः, नीलोत्पलैः, सुगन्धपुष्पैः, शुभैः उत्तमैः पत्रैः, दूर्वाक्षतादिभिः, महापूजाविधिना, यथाशक्ति पूजयेत्। धूपदीपैः, नैवेद्यैः च, यथाशक्ति समर्प्य, शुभकर्माणि समाचरेत्। सर्वे इच्छितविशिष्टद्रव्याणि, धर्मेण उपार्जितानि, अस्मिन्व्रते विशेषतः दद्यात्। श्रीपत्रस्य, नीलोत्पलस्य, पद्मस्य च संख्यायाः सहस्रं निर्दिष्टम्; अन्यथा एकाधिकशतम्। तथापि, बिल्वपत्रं कदापि न वर्जयेत्; एकं सुवर्णपद्मं सहस्रपद्मात् अधिकं स्मृतम्।