शिवपुराणम्

स्वधर्मानुसारः साधकः गुणानां क्रमशः छेदनेन शुद्ध्याञ्च तान् गुणान् एवोत्कृष्यान् वा निर्गुणान् वा अन्यथा च यथायोग्यं शुद्धयति। ततः हृदय-ग्रीवा-तालु-भ्रूमध्य-शिख्यादि स्थानानि छित्वा, अष्टविधरूपेण आवृत्य, मध्यनाडीमार्गे आत्मानं नेतुम् उचितम्। द्वादशाङ्गुलस्थं सोमं शिवतेजसि नीत्वा, वाक्-शक्तिं विलीन्य, विधिवत् तस्य संयोगं कुर्यात्। यदा शरीरं शक्त्याः अमृतधारया सिक्तम्, पुनः स्वात्मानं, अमृतस्वरूपं, हृदयस्थं कृत्वा, तत्र स्थापयेत्। द्वादशाङ्गुलस्थस्य सोमस्योपरि, श्वेतपद्मे, भक्तवत्सलम् महादेवं शङ्करं पश्येत्। शुद्धं, मधुररूपं, स्फटिकसदृशदीप्तिं, शान्तं, शीतलप्रभं अर्धनारीश्वरं देवम् ध्यायेत्। मनोमये देवध्यानं कृत्वा, शान्तचित्तः, शिवस्य अष्टनाम्ना भक्तिपुष्पैः पूजनं कुर्यात्। पूजायाः अनन्तरं, पुनः श्वासं नियंत्र्य, मनः सम्यक् स्थाप्य, अष्टशैव नाम जपेत्। नाभौ अष्टार्पणं कृत्वा, ततः सम्पूर्णार्पणं श्रद्धया, अष्टपुष्पैः अन्तिमपूजा कुर्यात्। अञ्जलिपात्रजलैः आत्मनं समर्प्य, दीर्घकालानन्तरम्, शुभं पाशुपतज्ञानं लभते। तस्य स्थापनं, उत्तमाचारः, योगः च प्राप्तः; एतानि लब्ध्वा मोक्षः सुनिश्चितः। ततः, भगवन्, वयं पाशुपतव्रतम् श्रुतुम् इच्छामः, यद् ब्रह्मादिभिः कृतं, तैः पाशुपता इति प्रसिद्धाः अभवन्। अहं तुभ्यं गुप्तं पाशुपतव्रतम् कथयिष्यामि, यद् सर्वपापक्षयकरी, अथर्वशिरसि उपदिष्टम्। कालः चैत्रपूर्णिमा; स्थलं शिवसमर्पितम्—क्षेत्रं वा उद्यानं वा वनं वा, यत् प्रशस्तं शुभलक्षणयुक्तम्। तत्र त्रयोदशीदिवसे, स्नानं कृत्वा, नित्यशुभकर्माणि सम्पाद्य, गुरोः अनुमतिं प्रार्थ्य, तं पूज्य, नमस्कृत्य। विशेषपूजां कृत्वा, श्वेतवस्त्रं धारयेत्, श्वेतयज्ञोपवीतं, श्वेतमाल्यं, श्वेतगन्धं च। दर्भासनस्थः, कराग्रदर्भधारणः, पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा अभिमुखः, त्रिविधप्राणायामं कृत्वा, देवदेवीं ध्यायेत्, आवाहनविधिना। 'व्रतम् आरभे' इति संकल्पं कृत्वा, दीक्षां प्राप्नोति—यावत् शरीरस्थितिः, अथवा द्वादशवर्षाणि। अथवा अर्धकालं, पुनः अर्धम्, अथवा द्वादशमासाः, अर्धमासः, पुनः अर्धम्, अथवा एकमासः। अथवा द्वादशदिनानि, षड् दिनानि, अर्धम्, अथवा एकदिनम्—एवं व्रतकालः निश्चितः। विधिवत् अग्निं स्थाप्य, निर्मलहोमाय, घृतदर्भपाकादिभिः आहुतीः क्रमशः समर्प्येत्। पुनः पात्रं पूर्य, तत्त्वशुद्ध्यर्थं, मूलमन्त्रेण, तैः दर्भादिभिः आहुतीः दद्यात्। पंचतत्त्वानि, तद् सूक्ष्मरूपाणि, पंचकर्मेन्द्रियाणि च। ज्ञानकर्मविभागः, पंचकर्मविभागः, सप्तधातवः त्वचादयः, पंचप्राणाः। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, विवेकः, गुणाः, प्रकृतिः, पुरुषः, आसक्तिः, ज्ञानम्, शक्तयः, क्रमः, कालः। माया, शुद्धज्ञानम्, महेश्वरः, सदाशिवः, शक्तिः, शिवतत्त्वम्—एतानि तत्त्वानि क्रमशः ज्ञेयम्। शुद्धमन्त्रैः आहुतीः दत्त्वा, यजमानः शुद्धः भवति; शिवानुग्रहेण, सः ज्ञानी एव। ततः, गोमयं गृह्य, पिण्डीकरणं कृत्वा, मन्त्रैः संस्कृत्य, अग्नौ स्थाप्य, तं छित्वा, तस्मिन् दिवसे हविष्यम् खादेत्। चतुर्दशीप्रभाते, पूर्वकृतकर्माणि सम्पाद्य, तस्मिन् दिवसे उपवासं स्थापयेत्। प्रातः पुण्यसंध्यायाम्, होमं कृत्वा, रुद्राग्नेः भस्मं सम्यक् संगृह्येत्। ततः जटिलः, मुण्डः, एकचूडः वा, स्नानं कृत्वा, दिशावस्त्रधारी निर्लज्जः तिष्ठेत्। अथवा काषायवस्त्रं, चर्म वा, एकवस्त्रं, वल्कलम् वा धारयेत्, दण्डं, मेखलां च गृहीत्वा। पुनः पादप्रक्षालनं कृत्वा, उपविष्टः, शरीरसंयोगं कृत्वा, शुद्धाग्निजं भस्म सम्यक् लेपयेत्। अथर्वणमन्त्रैः अग्न्यादिभिः षड्भिः, क्रमशः शिरःपादान्तं स्पृशन्, अंगानि अभिषिञ्चेत्। ततः, तेनैव क्रमेण, भस्म गृह्य, ओंकारेण वा शिवनाम्ना वा, सर्वशरीरे सम्यक् छिञ्चेत्। पुनः त्रियायुषः त्रिरेखा अंकयेत्, शिवावस्थां प्राप्य, शिवयोगं आचरितुम्। त्रिसन्ध्याः प्रतिदिनं कुर्यात्; एष पाशुपतव्रतम्, यद् भोगमोक्षप्रदं, बन्धावस्थां निवारयति। बन्धावस्थां त्यक्त्वा, पाशुपतव्रतम् आरभ्य, नित्यं महादेवं लिङ्गरूपेण पूजयेत्। अष्टदलस्वर्णपद्मरूपं, नवरत्नमण्डितं, मध्यसूत्रयुक्तं आसनं स्थापयेत्। यदि सामर्थ्यमस्ति, अन्यथा रक्तं वा श्वेतं पद्मं, अथवा तत् अपि नास्ति चेत्, केवलं चिन्तनमात्रेण आसनं स्थाप्येत्। एवं पाशुपतव्रतस्य विधिः, श्रद्धया आचर्यमानः, साधकं शिवानुग्रहेण ज्ञानमोक्षयोः पदं नयति।