शिवपुराणम्

विद्वांसः शिवं रुद्रं प्राहुः, यः दुःखं हरति वा तस्य कारणं भवति, यः दुःखस्य उत्पत्तिं करोति, स एव रुद्रः इति ज्ञायते; शिवः तु परमकारणम्। तत्त्वादि तत्त्वानि, भूतानि, देहादिषु शिवः सर्वत्र व्याप्य नित्यं स्थितोऽस्ति, अतः सः रुद्रः इति सर्वत्र कथ्यते। शिवः लोकस्य, तथा रूपधारिणां जन्तूनां पिता, पितृत्वेन सर्वेषां पितामहः इति घोषितः। यथा वैद्यः रोगस्य कारणं जानाति, तं औषधैः निवारयति, तथैव शिवः भोगाधिकारस्य योगेन दुःखं हन्ति। सः संसारस्य नित्येश्वरः, मूलतः संसारं हन्ति; ये तत्त्वज्ञः तं संसारवैद्यं इति कथयन्ति। दशार्थज्ञानस्य सिद्ध्यर्थं, इन्द्रियाणि सन्नि, सः स्थूलसूक्ष्मभूतं, अतीतं, वर्तमानं, भविष्यद्, सर्वं पूर्णतः जानाति। अणुस्वरूपाः आत्मानः मायया मलच्छन्नाः, सर्वे वस्तूनि मिथ्याभूतानि, ज्ञानस्य कारणानि अपि, तेषु तैः अज्ञानं वर्तते। सदाशिवः यथार्थं यत् अस्ति तत् सहजं जानाति, अतः सर्वज्ञः इति प्रसिद्धः। शिवः परमात्मा, सर्वस्य आत्मा, सदा उत्तमगुणैः संयुक्तः, अन्यात् परमात्मनः रहितः, सः स्वयमेव परमात्मा इति। गुरुकृपया अष्टनाम्नं प्राप्त्वा, शिवादिनाम्ना शक्त्यादिकं ग्रन्थिं छित्वा, शक्त्यादि गुणानां शुद्धिं क्रमशः कुर्यात्। हृदयम्, कण्ठम्, तालु, भ्रूमध्यं, शिरः—एतानि छित्वा, अष्टविधरूपेण आवृत्य, मध्यनाड्यां आत्मानं नयेत्। द्वादशाङ्गुलोपरि स्थितं चन्द्रं शिवतेजः मध्ये नीत्वा, वाक् विलीनं कृत्वा, विधिनुसारं तं संयोगं कुर्यात्। शरीरं शक्तिसुधावृष्ट्या सिक्त्वा, पुनः स्वमृतस्वरूपं हृदये नयेत्। द्वादशाङ्गुलोपरि चन्द्रात् परे, श्वेतपद्मे, भक्तवत्सलम् महादेवम् शंकरं साक्षात् पश्येत्। शुद्धं, मधुररूपं, शीतलतेजसंपन्नं, शान्तं, स्फटिकसदृशं अर्धनारीश्वरं देवम् मनसा ध्यानं कुर्यात्। ध्यायित्वा, शान्तचित्तेन, अष्टनाम्ना शिवस्य भक्तिपुष्पैः पूजनं कुर्यात्। पूजायाः अनन्तरं, श्वासं नियंत्र्य, मनः संस्थाप्य, अष्टशैव नाम जपेत्। नाभौ अष्टाहुतिं समर्प्य, पूर्णाहुतिं श्रद्धया कृत्वा, अष्टपुष्पैः अन्तिमं पूजनं कुर्यात्। अञ्जलिजलैः आत्मदानं कृत्वा, दीर्घकालानन्तरं, शुभं पाशुपतज्ञानं लभेत्। तस्य प्रतिष्ठां, उत्तमाचरणं, परमयोगं च प्राप्य, मोक्षं लभते—नात्र संशयः। ततः, प्रभो, वयं पाशुपतव्रतस्य परमं स्वरूपं श्रोतुमिच्छामः, यद् ब्रह्मादिभिः कृतं, तैः सर्वैः पाशुपता इति विख्याताः। अहं ते गुप्तं पाशुपतव्रतं वक्ष्यामि, यद् सर्वपापं नाशयति, अथर्वशीरेषु उपदिष्टम्। कालः चैत्रपूर्णिमा, स्थानं शिवार्पितं—क्षेत्रं, उद्यानं, वा वनं, यत्र पुण्यलक्षणानि सन्ति। तत्र त्रयोदशीदिने, स्नात्वा, नित्यशुभकर्माणि कृत्वा, गुरोः अनुमतिं याचेत्, तं पूज्य, नमेत्। विशेषपूजनं कृत्वा, श्वेतवस्त्रं धारयेत्, श्वेतयज्ञोपवीतं, श्वेतमाल्याङ्गरागैः अलङ्कृतः भवेत्। कुशासनस्थः, कुशपाणिः, पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं मुखं कृत्वा, त्रिविधप्राणायामं कृत्वा, देवदेव्यौ आवाहनविधिना ध्यानं कुर्यात्। 'व्रतं करिष्ये' इति संकल्पं कृत्वा, दीक्षा भवति, यावत् शरीरं तिष्ठति, वा द्वादशवर्षाणि। अथवा अर्धं तस्य, अथवा पुनः अर्धं, अथवा द्वादशमासान्, अथवा अर्धमासम्, अथवा पुनः अर्धं, अथवा एकमासम्। अथवा द्वादशदिनानि, अथवा षड् दिनानि, अथवा अर्धं तस्य, अथवा एकदिनम्—एवं व्रतकालः निश्चितः। अग्निं विधिवत् स्थाप्य, निर्मलहोमाय, घृतदर्भान्नादिभिः विधिनुसारं आहुतीः समर्पयेत्। पुनः पात्रं पूरयित्वा, तत्त्वशुद्ध्यर्थं, मूलमन्त्रेण तैः दर्भादिभिः आहुतीः समर्पयेत्। पञ्चभूतानि, तेषां सूक्ष्मरूपाणि, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि। ज्ञानकर्मविभागं, पञ्चकर्मविभागं, सप्तधातूनि त्वचादीनि, पञ्चप्राणानि। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, विवेकः, गुणाः, प्रकृतिः, पुरुषः, रागः, ज्ञानम्, शक्तयः, क्रमः, कालः। माया, शुद्धज्ञानम्, महेश्वरः, सदाशिवः, शक्ति, शिवतत्त्वम्—एतानि क्रमशः ज्ञायन्ते। शुद्धमन्त्रैः आहुतीः समर्प्य, यजमानः शुद्धः भवति; शिवकृपया सः ज्ञानी भवति। तदनन्तरं, गोमयम् आदाय, तं पिण्डरूपेण कृत्वा, मन्त्रैः संस्कृत्य, अग्नौ स्थाप्य, तं सिञ्च्य, तस्मिन्नेव दिने यजमानः हविष्यम् खादेत्। चतुर्दशीप्रभाते, पूर्वविधिकर्माणि कृत्वा, तस्मिन्नेव दिने, शेषकालं उपवासं कुर्यात्। प्रभाते, पुण्यसंध्यायाम्, होमं कृत्वा, रुद्राग्नेः भस्मं सावधानं संगृह्येत्। एवं शिवस्य परमात्मनः स्वरूपं, तस्य पूजनविधिं, पाशुपतव्रतस्य रहस्यं च, श्रद्धया आचरन्, साधकः शिवानुग्रहेण परमज्ञानं, योगं, मोक्षं च अवाप्नोति।