शिवपुराणम्

एकदा भगवतः शिवस्य स्वरूपं तत्त्वं च मुनयः सम्यग्विजिज्ञासुः सन्तः परमं रहस्यं पृष्टवन्तः। तत्र तेषां प्रश्नानां उत्तररूपेण भगवता शिवेन अथ कथितम्—यः तु भावः स एव नित्योऽस्ति, भाविनः तु अनित्यत्वेन ज्ञेयाः। यदा तेषां भावानां छेदः सम्पद्यते, तदा ते भाविनः मोक्षं प्राप्नुवन्ति। अन्ये भावाः यदा भावान्तरेण परिवर्तन्ते, तदा तस्य भावस्य प्राप्तिः वर्ण्यते। यानि पञ्च नामानि, तानि आत्मनः पर्यायपदानि इति निगद्यन्ते। अन्ये तु त्रयाणि नामानि, यतः तानि द्रव्यकारणसम्बन्धेन त्रिविधोपाधिसम्बन्धेन च, केवलं शिवमेव निर्दिशन्ति। पूर्वमलाभावात् स्वभावेन च सः नित्यशुद्धः, अतः सः शिव इत्युच्यते। अथवा, सर्वमङ्गलधर्मैकधर्तृत्वात्, ये शिवस्वरूपवित् विद्वांसः सन्ति, ते तं शिवमिति कथयन्ति। त्रयः चतुर्विंशतितत्त्वेषु प्रकृतिः परा मता, प्रकृतेः परं तु पञ्चविंशं पुरुषं परं वदन्ति। यद्वा वेदादौ शब्दत्वेन शब्दार्थसम्बन्धान्मन्यते, वेदान्ते च यः एक एव ज्ञेयः परमार्थवस्तु प्रतिष्ठितः। यः तु प्रकृतिसंयुक्तात् परः, स एव परमेश्वरः, यतः प्रकृतिपुरुषयोः क्रिया तस्मात् एव निर्भरति। अथवा, अयं नित्यः तत्त्वं त्रिगुणात्मकं विज्ञेयं; प्रकृतिं मायां विद्धि, परमेश्वरं तु मायिनं जानीहि। यो अनन्तः, मायां सञ्चालयति, सः परमेश्वरेण सहैक्यं प्राप्य, कालात्मा, परात्मा, स्थूलसूक्ष्मादिरूपेण च निर्दिश्यते। दुःखनाशकः, दुःखहेतुर् वा, दुःखस्य उत्पादकः, सः रुद्र इति विद्वद्भिः कथ्यते; शिवः परमकारणम्। तत्त्वात् भूतपर्यन्तं, देहेषु च सर्वत्र, शिवः व्याप्य तिष्ठति; अतः सः रुद्रः इह तत्र च। शिवः जगतः पिताऽस्ति, मूर्तिमन्तां च; पितृत्वेन सः सर्वस्य पितामहः इति कथ्यते। यथा वैद्यः रोगहेतुं जानाति, तद्विधैः औषधैः तं निवारयति, एवं भोगाधिपत्येन सः तथैव आचरति। सः संसारस्य नित्येश्वरः, मूलतः तस्य नाशकः; ये तत्त्ववित्, तं संसारवैद्यं वदन्ति। दशार्थज्ञानाय, इन्द्रियाणि सति अपि, सः सर्वान् भावान् स्थूलसूक्ष्मान् अतीतानागतवर्तमानांश्च सम्यक् वेत्ति। अणुप्राणिनः मायया मलावृताः, सर्वेषां वस्तूनां मिथ्यात्वेऽपि, ज्ञानहेतुत्वेन, अविद्यमानाः एव सन्ति। सदाशिवः यदस्ति तत् यथार्थतया स्वयमेव वेत्ति; अतः सः सर्वज्ञः इति कथ्यते। शिवः परमात्मा, सः सर्वस्यात्मा, सदा एतेषां परमगुणैः संयुक्तः; परात्मनः अभावात्, स एव परमात्मा इति। अष्टनाम्नः प्राप्तिः गुरोः प्रसादेन, पञ्चनाम्ना शिवाद्यैः शक्तिग्रन्थिं छिन्त्य, आत्मानं विमोचयेत्। स्वस्ववर्गानुसारं गुणानां छेदनेन शुद्धिं च क्रमशः साधयेत्, तैरेव गुणैः, निष्कृष्य वा, अनावृत्त्या वा, अन्यथा वा। हृदयकण्ठतालुमध्यभ्रूमूलशिखराणि छित्त्वा, अष्टमूर्तिं संवेष्ट्य, आत्मानं सुषुम्नया नयेत्। द्वादशाङ्गुलोर्ध्वस्थं सोमं शिवतेजसि नीत्वा, वाक् लयं कृत्वा, नियमानुसारं विलययेत्। शक्तिधारया शरीरं सिक्त्वा, पुनः स्वमृतात्मरूपं हृदि नयेत्। द्वादशाङ्गुलोर्ध्वस्थं सोमात् परं श्वेतपद्मे, भक्तवत्सलं महादेवं शङ्करं पश्येत्। अर्धनारीश्वरं देवमपि, शुद्धं, मधुररूपं, शुद्धस्फटिकसदृशं, शान्तं, शीतांशुविभास्वरं, मनसा ध्यायेत्। मनसि देवमालोक्य, प्रशान्तचित्तः, अष्टनाम्ना शिवस्य भक्तिपुष्पैः पूजां कुर्यात्। पुनः पूजार्चनानन्तरं, प्राणान् संयम्य, मनः सम्यक् स्थाप्य, अष्टनाम्ना शिवस्य जपं कुर्यात्। नाभौ अष्टाहुतिं दत्त्वा, ततो सम्पूर्णां सम्यगर्घ्यं च समर्प्य, अष्टपुष्पैः अन्त्यां पूजां कुर्यात्। कश्चित् कर्पासोदकं स्वात्मन्यर्पयेत्; एवं कृत्वा, कालान्तरेण, शुभां पाशुपतविद्यां प्राप्नोति। तस्य प्रतिष्ठां, परमाचारं, योगं च प्राप्नोति; एतान् लब्ध्वा, सः विमुक्तो भवति—अत्र न संशयः। अथ मुनयः पुनः पृष्टवन्तः—“भगवन्, परमं पाशुपतव्रतम् इच्छामः श्रोतुं, यत् ब्रह्मादिभिः कृतं, येन ते सर्वे पाशुपता अभवन् इति।” ततः भगवानुवाच—“शृणु, रहस्यं ते वक्ष्यामि, पाशुपतव्रतम्, यत् सर्वपापप्रणाशनं, यदथर्वशिरसि उपदिष्टम्। कालः चैत्रपूर्णिमा, देशः शिवायतनं, क्षेत्रं वा, उद्यानं वा, काननं वा, यद् स्तुत्यं शुभलक्षणयुक्तं च। तत्र त्रयोदश्यां, स्नात्वा शुचिर्भूत्वा, नित्यकर्माणि कृत्वा, गुरोः अनुमतिं प्रार्थ्य, तं पूजयित्वा, प्रणमेत्। विशेषपूजां कृत्वा, शुक्लवस्त्रं धारयेत्, शुक्लयज्ञोपवीतं, शुक्लमाल्यलेपनानि च धारयेत्। कुशासनस्थः, पाणौ कुशग्रहणं कृत्वा, प्राचीमुखः वा, उत्तरमुखः वा, त्रिप्राणायामं कृत्वा, देवदेव्यौ आवाहनविधिना ध्यायेत्। ‘व्रतमिदं गृह्णामि’ इति सङ्कल्प्य, दीक्षां लभते, यावत् शरीरधारणं, अथवा द्वादशवर्षपर्यन्तम्। अथवा, तस्यार्धं, अथवा तस्यापि अर्धं, अथवा द्वादशमासान्, अथवा तस्यार्धं, अथवा तस्यापि अर्धं, अथवा एकमासम्। अथवा द्वादशदिनानि, अथवा षडहानि, अथवा तस्यार्धम्, अथवा एकं दिनम्; एवमेतत् व्रतकालः निश्चितः।” एवं भगवता शिवेन तत्त्वस्य, नाम्नां, योगस्य, पाशुपतव्रतस्य च रहस्यं मुनिभ्यः सम्यक् उपदिष्टम्।