शिवपुराणम्

शास्त्रस्य शिरसि योगपर्यवसानः परमो धर्मः दृश्यते, तदधोऽपि शास्त्रमुखात् सामान्यधर्मः समुत्पद्यते। यः धर्मः परः स्मृतः, स आत्मनः अधिकारात् भवति; अन्यः तु सार्वत्रिकत्वात् सर्वेषां साधारणः। अयं परो धर्मः अन्यस्यापि साधनं भवति, धर्मशास्त्रादिभिः सम्यक् समर्थितः, सकलाङ्गसम्पन्नश्च। शैवः परमो धर्मः, यः श्रेष्ठाचरणरूपः, इतिहासपुराणैः किञ्चित् समर्थ्यते। स च शैवागमैः विस्तीर्णोपाङ्गैः सम्यक् सिद्ध्यति, तेषां विधिकर्तव्यतानुसारं च सम्यक् प्रतिष्ठितः। शैवागमः द्विविधः—शास्त्रीयश्चाशास्त्रीयश्च, उभौ परिष्कृतौ; शास्त्रीयः शास्त्रसारसम्भूतः, अन्यः स्वतन्त्रः स्मृतः। स स्वतन्त्रागमः आदौ दशधा, पुनरपि अष्टादशधा, कामिकादिनामभिः प्रसिद्धः, सिद्धान्तशब्दितः। यः शास्त्रसारसम्भूतः स महतः प्रसारः, शतकोटिपर्यन्तः, यत्र परमपाशुपतव्रतं ज्ञानं च उपदिश्यते। युगपर्याये तं योगाचार्यतनुभिः प्रेष्यते, शिवेन स्वयमेव च यत्रकुत्रचित् प्रचार्यते। संक्षेपेण तस्य चत्वारः प्रधानप्रवक्ता महर्षयः—रुरुः, दधीचिः, अगस्त्यः, उपमन्युश्च महायशाः। एते पाशुपताचार्याः, संहिताप्रवर्तकाः, तेषां गुरुपरम्पराः शतसहस्रशः कीर्त्यन्ते। तत्र परो धर्मः चतुर्विधाचारादिरूपेण निरूप्यते; तेषु पाशुपतयोगः दृढं शिवसाक्षात्कारं साधयति। अतः पाशुपतयोग एव परमाराधनं स्मृतः; तत्र ब्रह्मसंयुक्तं साधनं सम्यक् व्याख्यायते। शिवेन स्थापितः अष्टनामायुक्तः योगः, तेन शीघ्रं शैवविद्या प्रजायते। विद्यया सहस्त्रं परमं स्थिरज्ञानं लभ्यते; यस्य ज्ञानं दृढं, तं शिवः प्रीयते। तस्य कृपया परं योगं, येन शिवः साक्षात् दृश्यते; साक्षात्कारेण शिवस्य संसारकारणात् पृथक् भवति। ततः संसारात् मुक्तः, मुक्तश्च शिवतुल्यः स्यात्; एतत् साधनं ब्रह्मणा पृथगुक्तं निर्दिश्यते। शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः—संसारवैद्यः, सर्वज्ञः, परमात्मा—एतानि प्रधाननामानि। एषां अष्टकं शिवस्य मुख्यलक्षणं; आद्यपञ्च, शान्त्यतीतादीनि, क्रमशः विज्ञेयानि। सदाशिवादीनि नामानि पञ्चोपाधिसंयोगात् उत्पद्यन्ते; उपाधिनाशे तानि नामानि तदनुसारं निवर्तन्ते। सा एव अवस्था नित्यतमा; अवस्थावन्तः अनित्याः स्मृताः। अवस्थानां छेदे, अवस्थावन्तः मोक्षं यान्ति। अन्यपरिणामे तस्यावस्थालाभो वर्ण्यते; आद्यपञ्च नामानि आत्मनः पर्यायशब्दाः कथ्यन्ते। अन्यानि तु त्रयाणि, द्रव्यकारणत्रयोपाधिसंयोगात्, केवलं शिवमेव निर्दिशन्ति। पूर्वमलाभावात्, स्वभावतोऽपि, स नित्यशुद्धः; तस्मात् शिव इति कथ्यते। अथवा, सकलकल्याणगुणैकस्वामी सः, शिवस्वरूपवक्ता बुधैः शिव इति कथ्यते। त्रयोविंशतितत्त्वानां प्रकृतिः परा स्मृता; तस्याः परे पञ्चविंशः पुरुषः परः इति कथ्यते। यद्वेदादौ शब्दत्वेन, शब्दार्थसम्बन्धेन, निर्दिष्टं, तदेव वेदान्ते एकमेव वस्तु ज्ञेयमिति स्थाप्यते। यः प्रकृतिसंयुक्तात् परः, स परमेश्वरः; प्रकृतिपुरुषयोः कर्म तस्माद् एव निर्भरम्। अथवा, अयम् अव्ययः तत्त्वम्, त्रिगुणात्मकं, विज्ञेयम्; प्रकृतिं मायां विद्धि, मायिनं परमेश्वरं च। योऽन्तहीनः मायां सञ्चालयति, स परमेश्वरसंयुक्तः कालात्मा, परमात्मा इत्याद्याख्यः, स्थूलसूक्ष्मरूपश्च। दुःखस्य नाशकः वा कारणं, उत्पादकः, स रुद्रः इति पण्डितैः कथ्यते; शिवः परमकारणम्। तत्त्वाद्यन्तं भूतपर्यन्तं, देहेषु च, शिवः सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति; अतः स रुद्रः इति सर्वत्र प्रसिद्धः। शिवः जगतः पिता, मूर्तिमतां च; पितृत्वात् स सर्वस्य पितामहः इति घोष्यते। यथा वैद्यः रोगकारणं जानाति, भेषजैः तं नाशयति, तथैव भोगाधिकारात् स तथा आचरति। स एव संसारनित्यनाथः, मूलतः संसारनाशकः; सर्वतत्त्वज्ञैः स संसारवैद्यः कथ्यते। दशार्थज्ञानप्राप्त्यर्थं, इन्द्रियेषु सति अपि, स सर्वावस्थाः—स्थूलसूक्ष्माः, अतीतानागतवर्तमाना—सम्यक् जानाति। अणुप्राणिनः, मायया मलावृताः, न जानन्ति; सर्वं मिथ्याज्ञानहेतुकं सति अपि, ते मूढाः सन्ति। सदाशिवः यथावत् सर्वं जानाति, सहजतया; अतः स सर्वज्ञः इति प्रसिद्धः। शिवः परमात्मा, सर्वस्यात्मा, सदा एतेषां परमगुणानां संयुक्तः; परात्माभावाभावात् स एव परमात्मा। अष्टनामप्राप्तिं गुरुकृपया लब्ध्वा, शिवादिनामपञ्चकं युक्त्वा, निरोधादिसिद्ध्यर्थं शक्तिग्रन्थिं छेतुम् अर्हति।