शिवपुराणम्

ऋषयः सर्वे, अत्यन्तहर्षिताः संशयविवर्जिताः, विस्मयपूर्णचित्ताः, वायुदेवस्य प्रभवे नमस्कृत्य तं प्रणम्य तस्थुः। तेषां संशयान् विनिर्द्य, वायुः तान् ऋषीन् दृढज्ञानप्राप्तिं न प्राप्तवन्त इति चिन्तयन्, पुनः इदं वचनं बभाषे—“ज्ञानं द्विविधं कथ्यते, परोक्षं च अपरोक्षं च। परोक्षज्ञानं सदा चञ्चलं, अपरोक्षं तु सुदृढं स्यात्। यद् युक्त्या उपदेशेन च ज्ञायते, तद् परोक्षं; उत्तमाभ्यासेन तु अपरोक्षज्ञानं जायते। मुक्तिः अपरोक्षज्ञानं विना न सिध्यति इति निश्चित्य, परमाभ्याससंपादनाय यत्नं कुरुत।” ऋषयः तदा पप्रच्छुः—“कः स परमाभ्यासः येन मुक्तिः अपरोक्षतया सिध्यति? तस्य साधनानि अद्य वक्तव्यानि, हे मारुत।” वायुः उवाच—“शैवः परमधर्मः, परमाभ्यासरूपः, यत्र अपरोक्षज्ञानं दृश्यते, शिवः स्वयं मुक्तिं ददाति। स पंचधा विज्ञेयः—कर्म, तपः, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम्; प्रत्येकं परमं। एतेषु, तेषां उत्कर्षरूपैः सह, परमधर्मः साध्यते; यत्र परोक्षम् अपरोक्षं च ज्ञानं अस्ति, तत्र मुक्तिदानम्। परमधर्मः अपि अपरधर्मः च शास्त्रे विहितौ; धर्मशब्दार्थः शास्त्रमेव प्रमाणम्। परमधर्मः योगपर्यन्तः शास्त्राग्रेषु दृश्यते; अपरधर्मः अपि तत्र अधः शास्त्रमुखात् उत्पद्यते। परमधर्मः जीवस्य पात्रतया परमः, अन्यः सर्वसाधारणः। परमधर्मः अपि अन्यधर्मसाधनं, धर्मग्रन्थैः सम्यक् उपनिबद्धः, अंगैः सहितः। शैवः परमधर्मः, परमाभ्यासरूपः, किञ्चित् इतिहासपुराणैः अपि समर्थितः। शैवागमैः सह, तद् विस्तृतैः उपाङ्गैः, तद् विधिपात्रनिर्देशैः सम्यक् समर्थितः। शैवागमः द्विविधः—शास्त्रीयः अशास्त्रीयः च, उभौ परिष्कृतौ; शास्त्रीयः शास्त्रसारसंयुक्तः, अन्यः स्वतन्त्रः। स्वतन्त्रः आदौ दशधा, पुनः अष्टादशधा, कामिकादिनाम्ना, सिद्धान्तरूपः। शास्त्रसारसंयुक्तः विस्तीर्णः, शतकोटिपरिमितः, यत्र परमपाशुपतव्रतम् ज्ञानं च उपदिश्यते। युगान्तरक्रमे योगाचार्यरूपैः उपदिष्टः, शिवेन स्वयम् विविधेषु स्थलेषु प्रचारितः। संक्षेपतः, तस्य चत्वारः मुख्यप्रवर्तकाः महर्षयः—रुरु, दधिचि, अगस्त्य, उपमन्यु महाश्रेयः। एते पाशुपताचार्याः, संग्रहप्रवर्तकाः; तेषां गुरुपरम्पराः शतसहस्रशः। तत्र परमधर्मः वर्ण्यते, आचारादिचतुरधा; तेषु पाशुपतयोगः शिवस्य अपरोक्षसाक्षात्कारं दृढं साधयति। तस्मात् परमाभ्यासः पाशुपतयोगः उच्यते; तत्र ब्रह्मणि संयुक्तं साधनं अधुनाऽवधार्यते। योगः अष्टनामरूपः शिवेन संस्थापितः; तेन योगेन शैवज्ञानं शीघ्रं जायते। ज्ञानस्य माध्यमेन शीघ्रं परमं स्थिरज्ञानं लभ्यते; यस्य ज्ञानं दृढं, तस्मिन् शिवः प्रसन्नः। तस्य अनुग्रहेण परमयोगः, येन शिवः अपरोक्षतया दृश्यते; शिवस्य अपरोक्षदर्शनात् संसारहेतुः विलीयते। ततः संसारात् विमुक्तः, मुक्तः शिवसमः भवति; एतत् साधनं ब्रह्मणा पृथग् उक्तम्। शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः—संसारवैद्यः, सर्वज्ञः, परमात्मा—एते मुख्यनामानि। अष्टकं नाम्नां शिवस्य मुख्यलक्षणम्; प्रथमपञ्च, शान्त्यतीतादीनि, क्रमशः ज्ञेयानि। सदाशिवादीनि नामानि पञ्चोपाधिसंयोगात् उत्पद्यन्ते; उपाधिविलयात् प्रतिनाम्नि निवर्तन्ते। सा अवस्था एव नित्यः, उपाधिसंयुक्ताः अनित्याः; उपाधिक्षये मुक्तिः। अन्यपरिणामे तस्य अवस्थाप्राप्तिः वर्ण्यते; प्रथमपञ्च नामानि आत्मनः पर्यायशब्दाः। अन्यानि त्रीणि नामानि द्रव्यकारणत्रयसंयोगात् शिवमेव सूचयन्ति। पूर्वमलाभावात्, स्वभावतः, शिवः नित्यशुद्धः; अतः शिवः इति नाम। अथवा, सर्वमङ्गलधर्मसम्पन्नः, शिवः इति तत्त्वज्ञैः कथ्यते। त्रयः त्रिंशत् तत्त्वेषु, प्रकृतिः परमः; प्रकृतिपरः पञ्चविंशः पुरुषः। वेदादौ शब्दः शब्दार्थसंबन्धेन प्रसिद्धः, वेान्ते ज्ञेयवस्तु एकमेव। परमेश्वरः तस्यापि प्रकृतिसंयुक्तस्य परः, यतः प्रकृतिपुरुषयोः क्रिया तस्माद् अधीनम्। अथवा, अयम् अव्ययः तत्त्वम् त्रिगुणात्मकम्; प्रकृतिः मायारूपा, परमेश्वरः मायाधिपः। अनन्तः, मायां संक्षोभयन्, परमेश्वरसंयुक्तः, कालात्मा, परमात्मा, स्थूलसूक्ष्मरूपः इति विज्ञेयः। एवं वायुदेवः ऋषीनां प्रश्नान् प्रशान्त्य, परमधर्मस्य स्वरूपं, साधनानि, शैवयोगस्य महत्त्वं, शिवस्य तत्त्वं च, श्रद्धया, विस्तारतः, सौम्यया वाचया उपदिशत्।