शिवपुराणम्

शिवमहात्म्यकथनस्य प्रवाहे, ऋषयः परममर्थं ज्ञातुमिच्छन्तः मारुतं पप्रच्छुः। तदा मारुतः स्नेहपूर्वकं प्रवदन् इदं व्याचष्ट— वैद्यः रोगस्य कारणं न भवति, न च शिवः संसारस्य कारणम्; यदपि लोके विषमत्वं दृश्यते, तदपि तस्य दोषो नास्ति। दुःखं हि स्वभावतः एव विद्यते, कथं शिवः तस्य कारणं स्यात्? प्राणिनां स्वाभाविकं मलमेव तान् संसारमण्डले भ्रमयति। स एव मलः संसारकारणं, अचेतनः मायावत्, सः स्वयमेव किञ्चित् न करोति, केवलं शिवसन्निधौ एव प्रवर्तते। यथा लोहः चुम्बकसमीपस्थः सन् चलति, तथा एवायं मलः शिवसन्निधौ एव क्रियते इति मनीषिणः वदन्ति। एषा हि सन्निधिः नित्यकारणं, सा च न निवार्यते; अतः शिवः ईश्वरः सदा लोकस्य अज्ञात एव तिष्ठति। शिवं विना किञ्चिदपि न सम्पद्यते; सर्वं तेन प्रेर्यते, स तु न मोहितः। तस्यैव शक्तिः, आज्ञारूपिणी, सर्वं व्याप्य स्थितवती, तथापि सः न लिप्यते। स एव प्रभुः, सर्वेषां प्रथमः, तस्य शासनात् आज्ञा प्रवर्तते, तथापि सः न लिप्यते। यः अन्यथा मन्यते मोहात्, स दुर्बुद्धिः नश्यति; तथापि तस्य महाशक्तेः कारणात् सः न लिप्यते। एवं तु दिव्ये गगने शब्दाः श्रूयन्त— "सत्यं ॐ अमृतं सौम्यम्" इति, स्पष्टतया प्रकाशमानाः। ततः सर्वे मुनयः, परमसन्तुष्टाः, सर्वसंशयविनिर्मुक्ताः, विस्मयाविष्टाः, पवननाथं प्रणेमुः। तेषां संशयान् अपनीयापि, मारुतः मुनीन् दृढज्ञाननिष्ठां न प्राप्तान् मत्वा पुनः उवाच— "द्विविधं ज्ञानं परिभाषितम्— परोक्षं च अपरोक्षं च। परोक्षं ज्ञानं अस्थिरम्, अपरोक्षं तु वस्तुतः स्थिरम्। यद् युक्त्या उपदेशेन च ज्ञायते, तत् परोक्षम्; अपरोक्षं तु श्रेष्ठाभ्यासेन जायते। मुक्तिः अपरोक्षज्ञानं विना न लभ्यते इति निश्चित्य, परमाभ्याससिद्धये यत्नः करणीयः।" तदा मुनयः पप्रच्छुः— "कः सः परमाभ्यासः येन अपरोक्षेण मोक्षः साक्षात्क्रियते? तस्य साधनं ब्रूहि, हे मारुत।" मारुतः प्रत्युवाच— "शैवः परमधर्मः, स एव परमाभ्यासः, यत्र अपरोक्षसाक्षात्कारः दृश्यते, यत्र च शिवः स्वयमेव मोक्षं ददाति। सः पञ्चविधः ज्ञेयः— क्रिया, तपः, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम् इति, क्रमशः श्रेष्ठतमः। एतेन, तेषां चोत्तररूपेण, परमधर्मः साध्यते; यत्र परोक्षं च अपरोक्षं च ज्ञानं, सः मोक्षदः स्यात्। शास्त्रैः परमधर्मः अपि अपरधर्मः अपि विहितः; धर्मशब्दवाच्यः अर्थः शास्त्रमेव प्रमाणम्। परमधर्मः योगपर्यन्तः शास्त्रमुखे स्थितः; अपरधर्मः अपि तदधः शास्त्रमुखात् उत्पद्यते। स धर्मः यः परः मन्यते, आत्मनः पात्रतया; अन्यः सामान्यत्वात् सर्वसाधारणः। अयं परमधर्मः अपि अपरधर्मस्य साधनम्, धर्मशास्त्रादिभिः सम्यगुपबृंहितः, सकलाङ्गसमन्वितः। शैवः परमधर्मः, परमाभ्यासरूपः, किञ्चित् इतिहासपुराणैः अपि उपबृंहितः। स शैवागमैः, तेषां विस्तृतैश्चोपाङ्गैः, विधिभिः पात्रतया च, सम्यक् सिद्ध्यति। शैवागमः द्विविधः— शास्त्रीयः च अशास्त्रीयः च, उभौ विशुद्धौ; शास्त्रीयः शास्त्रसारसम्भूतः, अन्यः स्वतंत्रः इति। स्वतंत्रागमः प्रथमं दशधा, पुनः अष्टादशधा, कामिकाद्यैः नामभिः प्रतिष्ठितः, स सिद्धान्त इति प्रसिद्धः। यः शास्त्रसारसम्भूतः, स विस्तीर्णः, शतकोटिपरिमितः, यत्र परमपाशुपतव्रतं ज्ञानं च उपदिश्यते। युगचक्रेषु, स योगाचार्यरूपिभिः प्राप्यते, शिवेन च स्वयम् अत्र तत्र च प्रचार्यते। तस्य चतुर्विधाः मुख्याः प्रवर्तकाः संक्षेपेण— ऋषयः महात्मानः: रुरु, दधीचि, अगस्त्य, उपमन्युश्च। एते पाशुपताचार्याः, सम्प्रदायप्रवर्तकाः, तेषां गुरुपरम्पराः शतानि सहस्राणि च सन्ति। तत्र परमधर्मः, आचाराद्यात्मकः, चतुर्विधः वर्ण्यते; तेषु पाशुपतयोगः दृढं शिवस्य अपरोक्षसाक्षात्कारं साधयति। अतः पाशुपतयोग एव श्रेष्ठाभ्यासः मन्यते; तत्र च ब्रह्मसम्बद्धं साधनं सम्प्रति व्याख्यायते। शिवेन अष्टनामकः योगः प्रतिष्ठितः; तेन योगेन शैवविद्या शीघ्रं जायते। विद्यया परमं स्थिरज्ञानं शीघ्रं लभ्यते; यस्य ज्ञानं दृढं, स शिवे प्रसन्नः भवति। तस्य कृपया, स योगः परः, येन शिवः प्रत्यक्षं साक्षात्क्रियते; शिवस्य प्रत्यक्षसाक्षात्कारात् संसारकारणात् विमुच्यते। तदा संसारात् विमुक्तः, मुक्तः च शिवतुल्यः भवति; एष साधनपथः ब्रह्मणा पृथगुक्तः। शिवः, महेश्वरः, रुद्रः, विष्णुः, पितामहः—संसारव्याधेः परमवैद्यः, सर्वज्ञः, परात्मा—एतानि मुख्यनामानि। एष अष्टकं नाम्नां शिवस्य मुख्यलक्षणम्; तत्र प्रथमं पञ्च, शान्त्यतीतादीनि, क्रमशः ज्ञेयानि। सदाशिवादीनां नामानि पञ्चोपाधिसम्बन्धात् उत्पद्यन्ते; तेषां उपाधीनां लये, नामानि अपि तदनु निवर्तन्ते। एवं मारुतेन परमधर्मस्य, ज्ञानस्य, योगस्य, शिवस्य च स्वरूपस्य, ऋषिभ्यः स्नेहपूर्वकं विवेचनं कृतम्।