शिवपुराणम्

एवं जगत् रुद्रैः अधिपतिभिः अधिष्ठितम् अस्ति, अपि च रुद्र-निरपेक्षैः अपि। ब्रह्माण्डाद् आरभ्य महतीं पृथिवीं पर्यन्तं शतशः रुद्राः अन्ये च तत्र प्रत्येकं शासनम् कुर्वन्ति। मायायाः पर्यन्तं प्रदेशः मध्यस्थानं च क्रमशः अमराधिपैः अन्यैः च व्याप्यते, अङ्गुष्ठ-परिमाणात् आरभ्य परमसीमान्तम्। दिवः महामायायाः अन्तम् पर्यन्तं वायु-आदिभिः लोकनाथैः अधिष्ठितम् अस्ति; ये च अनाश्रितस्य अन्ते मार्गेषु स्थिताः तद्वत् स्थापिताः सन्ति। त एव स्वर्गे देवाः, मध्यस्थाने देवाः, भूमौ देवाः; एवं देवाः देवव्रतैः स्तूयन्ति। एवं त्रिभिः अशुद्धिभिः—अपक्वैः पक्वैः च पृथक्—मनुष्येषु संसाररोगः उत्पद्यते। तस्य रोगस्य औषधम् केवलं ज्ञानम्, अन्यद् नास्ति; शम्भुः शिवः परकारणम् एव औषधं विधत्ते। शिवः बन्धनात् प्राणिनः दुःखरहितम् मोचयितुं समर्थः, कथं सः दुःखं कुर्यात्? अत्र न किञ्चित् संशयः। सर्वमिदं दुःखमयं, दुःखं कथं दुःखरहितं स्यात्? स्वभावः न परिवर्तते। रोगी वैद्येन औषधेन वा स्वस्थः न भवति; किन्तु वैद्यः औषधैः रोगग्रस्तं शमयति। एवं शिवः स्वज्ञान-औषधैः मलदुःखस्वभावान् प्राणिनः दुःखात् विमोचयति। वैद्यः रोगस्य कारणं न, शिवः संसारस्य कारणं न; तद्वत् असमानता अपि दोषः न। दुःखस्य स्वभावात् शिवः कथं तस्य कारणं स्यात्? प्राणिनां मलस्वभावः तान् संसारगमनं कारणं। सः मलः, संसारस्य कारणं, जडः मायावत्; सः स्वयम् न क्रियते, शिवस्य सन्निधौ एव क्रियते। यथा काञ्चनः चुम्बकसन्निधौ चलति, तथा मलः शिवसन्निधौ एव क्रियते इति विद्वांसः वदन्ति। एषा सन्निधिः नित्यकारणम्, सा न निवर्तयितुं शक्या; अतः शिवः अधिपः सर्वदा लोकस्य अगोचरः एव। अत्र किञ्चित् अपि शिवं विना न भवति; सर्वम् तेन प्रेरितम्, सः तु न मोहितः। तस्य शक्तिः आदेशस्वरूपा सर्वम् नियच्छति, तत्रापि सः न मलिनः। सः अधिपः, सर्वेभ्यः प्रथमः; तस्य शासनात् आदेशः, तत्रापि सः न मलिनः। यः मोहात् अन्यथा मन्यते, सः दुर्बुद्धिः विनश्यति; तथापि तस्य महाशक्त्या सः न मलिनः। तस्मिन् समये आकाशात् शब्दाः श्रूयन्ते—"सत्यं, ॐ, अमृतं, सौम्यं"—एते स्पष्टं प्रकटिताः। तदा सर्वे ऋषयः परमसन्तुष्टाः सर्वसंशयविहीनाः आश्चर्यपूर्णाः वायुनाथं नमस्कृतवन्तः। वायुः तेषां संशयापगमं कृत्वा अपि, तान् दृढज्ञानं न प्राप्तवन्तः इति चिन्तयन्, एवं अब्रवीत्। ज्ञानं द्विविधम् उच्यते—परोक्षं अपरोक्षं च। परोक्षं ज्ञानं अस्थिरम्, अपरोक्षं तु स्थिरम् एव। यद् युक्त्या उपदेशेन च ज्ञायते, तत् परोक्षम्; अपरोक्षं तु उत्तमाभ्यासात् जायते। मोक्षः अपरोक्षज्ञानं विना न लभ्यते इति निश्चित्य, परमाभ्याससिद्धये यत्नं कुर्यात्। किम् तद् परमाभ्यासः येन मोक्षः अपरोक्षतः लभ्यते? तस्य साधनं अद्य वक्तव्यम्, हे मारुत। शिवः परमधर्मः, परमाभ्यासरूपः, यस्मिन् अपरोक्षज्ञानं दृश्यते, शिवः स्वयं मोक्षं ददाति। सः पञ्चधा विज्ञेयः—पञ्चपदक्रमेण—कर्म, तपः, जपः, ध्यानम्, ज्ञानम्; प्रत्येकं उत्तमम्। एतेषु, तेषां उत्तमैः रूपैः, परमधर्मः साध्यते; यत्र परोक्षं अपरोक्षं च ज्ञानं अस्ति, तत्र मोक्षः दत्तः। शास्त्रेण परमः अपि अपरः अपि धर्मः विधीयते; धर्मशब्दार्थे शास्त्रमेव प्रमाणम्। परमधर्मः योगान्तः शास्त्रस्य अग्रे दृश्यते; अपरधर्मः तु अधः शास्त्रमुखात् उत्पद्यते। यः धर्मः परमः इति गण्यते, सः जीवस्य पात्रतया; अन्यः सर्वसाधारणः। परमधर्मः अपि अपरधर्मस्य साधनं, धर्मग्रन्थैः अन्यैः च यथावत् उपनिबद्धः, समग्राङ्गः। शिवः परमधर्मः, परमाभ्यासरूपः, किञ्चित् इतिहासैः पुराणैः च उपनिबद्धः। शैवागमैः विस्तृतैः सह परमधर्मः सम्पूर्णः, तेषां विधिपात्रैः च यथावत् उपनिबद्धः। शैवागमः द्विविधः—शास्त्रीयः अशास्त्रीयः च, उभयः परिष्कृतः; शास्त्रीयः शास्त्रसारसम्भूतः, अन्यः स्वतन्त्रः। स्वतन्त्रः आगमः प्रथमं दशधा, पुनः अष्टादशधा, कामिकादिनामभिः, सिद्धान्तरूपः। शास्त्रसारसम्भूतः आगमः विस्तृतः, शतकोटिपर्यन्तः, यस्मिन् परमपाशुपतव्रतम् ज्ञानं च उपदिश्यते। युगचक्रेषु सः योगाचार्यरूपैः प्रसारितः, शिवः स्वयं तत्र तत्र प्रपञ्चयति। संक्षेपतः, तस्य चत्वारः मुख्यप्रवर्तकाः महर्षयः—रुरुः, दधीचिः, अगस्त्यः, उपमन्युश्च महाश्रेयः—इति।