शिवपुराणम्

यदा तयोः ब्रह्मकेशवयोः मध्ये अद्भुतं सामर्थ्य-स्पर्धा अज्ञानात् अभवत्, तदा तस्य अज्ञानस्य निवारणाय अहं रणभूमौ प्रकटितः। अहं स्वमदम् उत्सृज्य, मयि ईश्वरे चित्तं निबध्नीत, मदीयया कृपया सर्वे कार्यार्थाः लोकेषु प्रकाशन्ते। गुरुवचनं प्रमाणं पुनःपुनः श्रवणीयं च; एष ब्रह्मणः गुह्यं तत्त्वं मम स्नेहात् उद्घाटितम्। अहमेव परमं ब्रह्म, मम रूपं सविभागं च अविभागं च; ब्रह्मत्वात् अहं ईश्वरः, सृष्टिकृपा च ममैव। महत्त्वात् विस्तारकारित्वाच्च अहं ब्रह्म; त्वं च ब्रह्मा केशवश्च मम तुल्यौ एव, व्यापकतया अहमेव आत्मा, हे पुत्राः। अन्ये सर्वे आत्मा न भवन्ति, केवलं जीवाः—अत्र संदेहः नास्ति; सृष्टिस्थितिलयाः कमलजगत् च मदीयया कृपया उत्पद्यन्ते। ममैव ऐश्वर्येण, यत् शाश्वतं च केवलं मम, आदौ निराकारं लिङ्गं ब्रह्मत्वसिद्धये उत्पन्नम्। तस्मात्, यदा मम ऐश्वर्यं अज्ञातम्, हे वामे, तदा अहं तस्य प्रकाशनाय प्रकटितः; एवं सर्वगुणसम्पन्नः साक्षात् प्रभुः तत्रैव प्रादुरभूत्। एवं मम ऐश्वर्यं सर्वगुणयुक्तं ज्ञेयम्; एष निराकारः स्तम्भः मम ब्रह्मभावसिद्धये साधनम्। लिङ्गलक्षणयुक्तत्वात् एष मम लिङ्गम्; अतः, हे पुत्राः, एतत् सदा अत्र पूजनीयम्। एष सदा मम एव स्वरूपम्, मम सान्निध्यहेतुः; एष सदा मह्यं अर्चनीयः, लिङ्गस्य च लिङ्गिनोः च भेदः न अस्ति। यत्र येन च मम लिङ्गम् इदृशं प्रतिष्ठाप्यते, तत्रैव अहं प्रतिष्ठितः, हे प्रिया, अन्यत्र प्रतिष्ठायामपि। एकस्य लिङ्गस्य प्रतिष्ठायाः फलम् मम समत्वम्; द्वितीयस्य प्रतिष्ठायाः तु एकत्वम्। लिङ्गं मुख्यं स्थापनीयम्, प्रतिमा तु गौणी; यदि लिङ्गाभावः, तदा तत्र प्रतिमायामपि अपूर्णता। ततः ब्रह्मा उवाच—“भगवन्, सृष्ट्यादिकर्मणां पञ्चानां लक्षणानि ब्रूहि।” शिवः कृपया प्रत्युवाच—“सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोभावः, अनुग्रहः—एते पञ्च मम नित्यं पूर्णं च विश्वे, हे अजामरौ। सृष्टिः संसारचक्रस्य आरम्भः, स्थितिः तस्य स्थितिः, संहारः तस्य नाशः, तिरोभावः तस्य लयः। मोक्षः अनुग्रहः; एवं एते पञ्च मम कर्माणि। मयि एतानि कर्माणि प्रवर्तन्ते, अन्ये तु मौनिनः इव द्वारप्रतिबिम्बवत् तिष्ठन्ति। सृष्ट्यादिचत्वारि कर्माणि संसारस्य विस्तारः; पञ्चमं मोक्षः सदा मयि स्थितः, विमोचनकारणम्। एते पञ्च कर्माणि मम जनानां पञ्चमहाभूतेषु दृश्यन्ते—पृथिव्यां सृष्टिः, आपः स्थितिः, वह्नौ संहारः। तिरोभावः वायौ, अनुग्रहः आकाशे; पृथिव्या सर्वं सृज्यते, आपः सर्वं वर्धयन्ति। वह्निना सर्वं भक्ष्यते, वायुणा सर्वं नीयते, आकाशेन सर्वं ध्रियते; एवं बुद्धिमन्तः ज्ञातव्यम्। एतेषां पञ्चकर्मणां बोधाय पञ्चमुखानि; चतुर्दिक्षु चत्वारि मुखानि, मध्ये पञ्चमं मुखम्। तपसा, हे पुत्राः, यूयं द्वे कर्मणी—सृष्टिं च स्थितिं च—अवाप्तवन्तः; एषा मम प्रिया संपद् मया स्नेहात् दत्ता। तथा रुद्रस्य महेशस्य च अनुग्रहाख्ये द्वे परमकार्मणी, अन्येन न लभ्येते। पूर्वकर्माणि सर्वाणि कालात्ययात् युवयोः विस्मृतानि; रुद्रमहेशयोः तु न विस्मृतानि। रूपे वाससि कर्मणि वाहनासनायुधादिषु च सर्वं स्वसमं कृतम्। मम विज्ञानवियोगात्, हे वत्साः, अयं मोहः युष्मासु उत्पन्नः; विज्ञानसन्निधौ महेशरूपेण न अभिमानः स्यात्। तस्मात्, मम विज्ञानसिद्धये, ओंकाराख्यं मन्त्रं जपध्वं, यः मम अभिमानं नाशयति। मम स्वमन्त्रः महाअशिवः ओंकारः युष्मभ्यं उपदिष्टः; ओंकारः प्रथमं मम मुखात् उत्पन्नः, चेतनां प्रबोधयन्। अयं जपकः, अहं जप्यः; अयं मन्त्रः मम एव स्वरूपः; तस्य निरन्तरं स्मरणं मम निरन्तरं स्मरणम्। “उ” अक्षरं उत्तरमुखात्, “क” पश्चिमात्, “म” दक्षिणात्, बिन्दुः पूर्वात्, शब्दः मध्यमुखात् उत्पद्यते; एवं पञ्चधा विस्तारः। पुनः एकत्रिते, स एव “ओं” एकाक्षरः भवति। यदस्ति नामरूपात्मकं सर्वं, वेदद्वयं च, तेन मन्त्रेण व्याप्तं, सः शिवशक्त्योः च प्रकाशकः। तस्मात् पञ्चाक्षरी मन्त्रः उत्पन्नः, यः सर्वं प्रकाशयति; क्रमशः “अ” आरभ्य तथा “न” आरभ्य। तस्मात् पञ्चाक्षरात् मातरः पञ्चविभागाः उत्पन्नाः; तस्मात् शिरसि चतुर्मुखे च गायत्री त्रिपादा त्रिधा। तस्मात् सर्वे वेदाः जाताः, तस्मात् अनन्ताः मन्त्राः; तैः मन्त्रैः तेषां तेषां सिद्धयः, तस्मात् सर्वाः सिद्धयः। एतेन मूलमन्त्रेण भोगमोक्षौ लभ्येते; सर्वे राजमन्त्राः साक्षात् शुभफलप्रदाः। ततः तयोः शिष्ययोः उपरि आचार्यः तत्र आवरणं स्थापयित्वा, उत्तमं मन्त्रं उपदिश्य, तयोः शिरसि स्वं पद्महस्तं सौम्येन स्पर्शयन्, अम्बिकया सह उत्तराभिमुखौ स्थापयामास। मन्त्रं यन्त्रतन्त्रविधिना त्रिवारं जप्त्वा, तौ शिष्यौ दक्षिणे स्थापयित्वा, आत्मानं च समर्पितवान्।