शिवपुराणम्

मायायाः समीपेऽपि त्रिविधहेतुनिमित्तेन तत्रापि आत्मा अधस्तान्निवसति, अन्तरात्मा तु मध्ये स्थितः। तस्य परतः परमात्मा नाम परमात्मस्वरूपः विराजते, यत्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरश्च सन्ति, केचन वसवः परमात्मभावे प्रतिष्ठिताः। केचिदन्तरात्मभावे, अपर आत्मभावे, शैवास् शान्त्यतिक्रान्ते, माहेश्वरा शान्त्यन्ते स्थिताः। ज्ञानवृत्तौ रौद्राः, प्रतिष्ठावृत्तौ वैष्णवाः, संहारवृत्तौ आत्मानः, ब्रह्मा ब्रह्मणः प्रजापतयश्च सन्ति। अत्राष्टौ दिव्याः प्रधानजन्मान्युत्तमस्थानि, मानुषं मध्यस्थं, पक्ष्यादिजन्म तु अधमस्थानं, एवं पञ्च जन्मानि चतुर्दश संख्यातानि। उन्नताधमत्वं संसृतात्मनः मलदोषः, मुक्तानां तु अमलत्वं, आदौ अपक्वः, ततः पक्वः। मलोऽप्यपक्वः पक्वश्च, संसरणहेतुत्वेन भवति; अपक्वे मानुषेष्वधमता, पक्वे शनैः शनैरुत्कर्षः। पशुभूतात्मनः त्रिविधाः बन्धाः—एकमलिनः, द्विमलिनः, त्रिमलिनश्च; तेषु एकमलिनः श्रेष्ठाः, द्विमलिनः मध्यस्थाः, त्रिमलिनः अधमाः, प्रत्येकं स्वक्रमे प्रतिष्ठिताः। त्रिमलिनः द्विमलिनैकमलिनैः क्रमशः नियन्त्र्यन्ते; एवं भेदोऽयं उपाधिभेदात् जगति कल्प्यते। सर्वेषां एकद्वित्रिमलिनां शासिता केवलं शिवः; अशिवभावमपि शिव एव नियच्छति, यथोचितम्। एवं रुद्रैः सर्वं जगत् व्याप्यते, अशिवभाविनामपि रुद्रैः नियमनं क्रियते; ब्रह्माण्डादारभ्य महतीं पृथ्वीं यावत्, शतानि रुद्रादीनां तत्र तत्र शासनं कुर्वन्ति। मायान्तं प्रदेशं च मध्यदेशं च क्रमशः अमरपतीनां प्रभृतिभिः व्याप्यते, अङ्गुष्ठमात्रादारभ्य परमसीमां यावत्। स्वर्गलोकाः महामायान्ताः वाय्वादिभिः लोकपालैः शास्यन्ते; ये च अनाश्रितान्ते पथिषु स्थिताः, त एव तत्र प्रतिष्ठिताः। ते हि स्वर्गे देवाः प्रत्यक्षतः, तथैव मध्ये, पृथिव्यां च; एवं देवैः देवव्रतैः स्तूयन्ते। एवं त्रिविधमलैः अपक्वपक्वभेदेन संसरणरोगः नराणामुत्पद्यते। तस्य रोगस्य केवलं ज्ञानमौषधं, नान्यत्; शम्भुः शिवः परमकारणं वैद्यत्वेन तदौषधं विधत्ते। शिवः खलु बन्धनात् दुःखरहितं मोचयितुं समर्थः, कथं स दुःखं जनयेत्? अत्र न संशयः। सर्वमिदं दुःखमयं, कथं दुःखं अदुःखं स्यात्? स्वभावो न ह्यन्यथाभावः। रोगिणः चिकित्सकादौषधाद्वा न केवलं स्वस्थता, वैद्यः तु औषधैः रोगिणं सुखं नयति। एवं शिवः मलिनदुःखात्मनः प्राणिनः स्वज्ञानोपायैः दुःखात् मोचयति। वैद्यः रोगस्य कारणं न, न च शिवः संसारस्य; अयं च वैषम्याभासः तस्य दोषो न। दुःखस्य स्वभावतः, कथं शिवः तस्य कारणं स्यात्? आत्मनां मलस्वभाव एव संसरणकारणम्। यः स मलः संसारकारणं, स जडः मायावत्; सः शिवसन्निधौ एव प्रवर्तते, नान्यथा। यथा काञ्चनं चुम्बकसन्निधौ चलति, तथा मलः अपि शिवसन्निधौ एव प्रवर्तते इति मनीषिणः वदन्ति। एषा सन्निधिः नित्यकारणं, सा न निवर्तते; अतः शिवः नियन्ता जगतः सर्वदा अगोचरः। शिवं विना किञ्चिदपि न प्रवर्तते; सर्वमिदं तेन प्रेर्यते, स तु मोहितो न भवति। तस्य शासनरूपा शक्तिः सर्वं व्याप्य तिष्ठति; तथापि सः मलिनो न भवति। स एव प्रभुः, सर्वेषां प्रथमशासिता; तस्य शासनात् आदेशश्च, तथापि सः मलिनो न। यः मोहात् अन्यथा मन्यते, स हीयते, दुर्बुद्धिः; तथापि तस्य महिम्नः कारणात् सः मलिनो न। तस्मिन्नेव क्षणे व्योम्नः शब्दाः श्रूयन्त—"सत्यं, ॐ, अमृतं, सौम्यं"—इत्येते स्पष्टमुदिताः। ततः सर्वे मुनयः परमसन्तुष्टाः, सर्वसंशयरहिताः, विस्मिताः, वातनाथं प्रणेमुः। सन्देहापनोदनान्तेऽपि, तान् मुनीन् स्थिरज्ञानलाभं न प्राप्तान् इति मन्यमानः वायुः पुनरुवाच। ज्ञानं द्विविधं—परोक्षं चापरोक्षं; परोक्षं चञ्चलं, अपरोक्षं तु स्थिरम्। यदुक्तशास्त्रयुक्तिभिः ज्ञायते, तत् परोक्षम्; अपरोक्षं तु श्रेष्ठाभ्यासात् जायते। दृढनिश्चयं कृत्वा यत् अपरोक्षज्ञानं विना मोक्षः न सिध्यति, तस्मात् परमाभ्याससंपादनाय यत्नः कार्यः। किं तदुत्तमाभ्यासरूपं यत्र अपरोक्षज्ञानं साक्षात् सिध्यति? तस्य साधनं वद, हे मारुत। परमधर्मः शैवः, यः परमाभ्यासः, तत्र अपरोक्षज्ञानं दृश्यते, शिवः स्वयमेव मोक्षदः। स पञ्चविधः, पञ्चक्रमेण प्रवर्तते—कर्म, तपः, जपः, ध्यानं, ज्ञानं च, प्रत्येकं परमं। एतेषां चोत्तरोत्तरैः परमधर्मः सिध्यति; यत्र परोक्षापरोक्षज्ञानं, स एव मोक्षदः। परमापरधर्मौ शास्त्रप्रणीतौ; धर्मशब्दवाच्यस्यार्थस्य शास्त्रमेव प्रमाणम्।