स्वभाव एव भूतानां कारणं यदुत्पत्तये, न तु सः स्वभावः कर्मणां कुर्वतां विनाश्यन्तं फलमुत्पादयितुं समर्थः। यथा हि अग्निसंयोगेन सुवर्णमेव गलति, न तु काष्ठाङ्गारः; एवं केवलं येषां मलाः परिपक्वाः, ते एव मुक्त्यर्हाः—not those devoted to Shiva—शिवभक्ताः तु न मुक्त्यर्हाः। यत् किमपि वस्तु भवितुमर्हति, तत् स्वयमेव न भवति, किन्तु सततस्वातन्त्र्ययुक्तेन कर्त्रेणैव साध्यते। यथा शिवः शुद्धस्वभावः सर्वानुग्रहार्हः, तथैव येषां स्वभावः अशुद्धः, ते जीवात्मानः इति कथ्यन्ते। अन्यथा चेत्, एतेषां भूतानां नियमानुसारं भ्रमणं स्यात्; किन्तु शिवः यदि कर्ममायाबद्धः स्यात्, कथं पण्डितैः सः संसारिणां मध्ये गण्येत? एष बन्धः केवलं जीवस्य, न तु शिवस्य; कारणं तु मलः स्वभावतः आत्मनः, न तु आगन्तुकः। यदि सः आगन्तुकः स्यात्, तर्हि किञ्चित्कारणात् उत्पद्येत; किन्तु एतत्कारणं स्वलक्षणेन विशेषतः अस्ति। एवं च आत्मनः स्वरूपे समत्वेऽपि, केचन बद्धाः, केचन मुक्ताः; बद्धेषु च केचन संहारभोगाधिकारात् भिन्नाः। केचन ज्ञानशक्त्याद्युपेताः, उच्चावचान्तरभावयुक्ताः; केचन देहधारणं प्राप्नुवन्ति, अन्ये समीपस्थस्थितिं वर्तन्ते। देहवन्तः मध्ये केचन पथोः शिखरस्थिता शिवाः, मध्ये महेश्वररुद्राः, अधस्तात् स्थिताः तु अधःस्थिताः। मायेः समीपेऽपि त्रिविधकारणात् आत्मा अधोऽपि स्थितः, अन्तरात्मा मध्ये स्थितः। अतः परं परमात्मा अस्ति, यत्र ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः च तिष्ठन्ति; केचन वसवः अपि परमात्मभावे प्रतिष्ठिताः। केचन अन्तरात्मभावे, अन्ये आत्मभावे वर्तन्ते; शैवाः शान्तितीतस्थाने, ततः पश्चात् माहेश्वराः शान्तौ। ज्ञानक्षेत्रे रौद्राः, स्थितिक्षेत्रे वैष्णवाः, संहरणक्षेत्रे आत्मानः, ब्रह्मा, प्रजापतयः च। अष्टौ देवयोनीयः श्रेष्ठाः, मानुष्यः मध्ये, पक्ष्यादयः अधमे; एते पञ्च जन्मानः चतुर्दश सन्ति। एषां उच्चावचत्वं संसारीणां मलदोषात् विज्ञेयम्, यथा मुक्तानां मलाभावः; आदौ अपरिपक्वः, ततो परिपक्वः। स एव मलः अपरिपक्वः परिपक्वश्च, स एव संसारकारणम्; अपरिपक्वे अधमत्वं, परिपक्वे क्रमशोन्नतिः। ये पशुभूताः, ते त्रिविधाः—एकमलिनः, द्विमलिनः, त्रिमलिनश्च; तेषु एकमलिनः श्रेष्ठाः, द्विमलिनः मध्ये, त्रिमलिनः अधमे, स्वस्वस्थानस्थिताः। त्रिमलिनाः द्विमलिनैकमलिनाभ्यां अनुशास्यन्ते, एवं उपाधिभेदेन जगति कल्पना दृश्यते। एतेषां त्रिविधमलिनानां शिवः एव अध्यक्षः; अपि च, अशैवमपि शिवाधीनमेव, यथायोग्यम्। एवं रुद्राः अपि अशैवेषु अध्यक्षाः; ब्रह्माण्डात् महतीं पृथ्वीं पर्यन्तं शतानि रुद्रादीनां अध्यक्षत्वेन स्थितानि। मायान्तं देशं मध्ये च अमराधिपादयः क्रमशः व्याप्य स्थिताः, अङ्गुष्ठमात्रात् परमावधिं यावत्। स्वर्गलोकाः महामायान्ताः वाय्वादिलोकपालैः अध्यक्षीकृताः; ये च अनालम्बनान्ते पथिषु वर्तन्ते, त एव तत्र प्रतिष्ठिताः। ते स्वर्गे देवाः प्रत्यक्षं, मध्ये च, पृथिव्यामपि; एवं देवा देवव्रतैः पूज्यन्ते। एवं त्रिभिः मलैः, अपरिपक्वपरिपक्वभेदेन, पृथग्विधं संसाररोगः मनुष्येषु कारणतया जायते। अस्य रोगस्य केवलं औषधं ज्ञानमेव, नान्यत्; शम्भुः शिवः परकारणः, औषधं निर्दिशति। शिवः, येन दुःखरहितं बन्धनात् मोचयितुं शक्यते, कथं सः दुःखाय कारणं स्यात्? अत्र संशयो न कर्तव्यः। सर्वं हि दुःखमेव, दुःखस्य सुखत्वं कथं स्यात्? स्वभावो हि न परिवर्तते। रोगी न केवलं वैद्येन वा औषधेन वा स्वस्थो भवति; वैद्यः तु औषधोपयोगेन रोगिणं स्वास्थ्यं नयति। एवं शिवः अपि अशुद्धदुःखयुक्तभूतान् स्वज्ञानोपायैः दुःखात् मोचयति। वैद्यः न रोगस्य कारणम्, न च शिवः संसारस्य; एष च वैषम्यमपि तस्य दोषः न। दुःखं स्वभावतो जायते, कथं शिवः तस्य कारणं स्यात्? भूतानां मलस्वभाव एव संसारकारणम्। स एव मलः संसारकारणं, जडः, मायायाः सदृशः; सः न स्वयमेव करोति, शिवसंनिकर्षे एव। यथा काञ्चनचुम्बकसमीपे लोहस्य गमनं, एवं शिवसंनिकर्षे एव मलस्य प्रवृत्तिरिति पण्डिताः वदन्ति। एषः संनिकर्षः नित्यकारणं, स न ह्यते; अतः शिवः अधिपः सदा जगत्क्षेपातीतः। शिवं विना किञ्चिदपि न जायते; सर्वमिदं तेन प्रेर्यते, स तु न मुह्यति। तस्य आज्ञाशक्ति: सर्वव्यापिनी, नियन्त्री, तथापि सः न लिप्यते। सः प्रभुः, सर्वेषां अधिपः; तस्य नियन्त्रणात् आज्ञा जायते, तथापि सः न लिप्यते। यः मोहात् अन्यथा मन्यते, स दुःखेन विनश्यति, अल्पबुद्धिः; तथापि तस्य महाशक्तेः कारणात् सः न लिप्यते। एवं तस्मिन्काले आकाशात् वाक्श्रूयते—"सत्यं, ॐ, अमृतं, सौम्यम्"—इति, या स्पष्टतया प्रकटिता।