शिवपुराणम्

शिवस्य संस्पर्शेन एव मलिनः आत्मा शुद्धः भवति, यथा लोहम् अग्नौ निक्षिप्तम् तस्य दाहः अग्नेः एव, लोहम् न तु। देहस्थ आत्मनि, अधिपत्यं केवलं प्रभोः अस्ति, न तु आत्मनां; यथा दारु उपरि न दहति, अग्निः एव दहति। दारु का काष्ठत्वं दारोः एव, न तु अग्नेः; एवं इह अपि ज्ञेयम्—अयं लोकः, दारु, शिलाः, मृद् च। शिवस्य सन्निधानेन एव शिवत्वं उपपद्यते; सौहार्दादि गुणाः तु गौणाः, तेषां कार्याणि पृथक्। ये गुणयुक्ताः, तेषां पुण्यं वा दोषः वा जायते; किन्तु गौणम् वा अन्यत् वा, तत् सर्वं शिवेन स्वीक्रियते—शिवस्य गुणाः पुण्यार्थं न दोषार्थं च। ज्ञानी जनाः 'अनुग्रह' शब्दं गौणं न मन्यन्ते; मुक्तिः संसारात् एव परमं लाभम्, यः शिवस्य आज्ञा, शुभः च। यत् शिवस्य आज्ञया क्रियते, तद् एव हितम्; तद् लाभः अनुग्रहः। सर्वे हिते प्रवर्तयितव्या, यः सर्वानुग्रहस्य कारणम्। 'सहाय' शब्दस्य अर्थः अपि अनुग्रहः इति उच्यते, यतः सः अपि हितस्वरूपः; अतः शिवः सर्वहितकर्ता। सर्वे वस्तूनि, चेतनाचेतनानि, सदा हिते प्रवृत्तानि; किन्तु स्वभावस्य अवरोधात्, सर्वे समानं लाभं न प्राप्नुवन्ति। यथा रविः कुमुदानि किरणैः विकासयति, तत्र अपि सर्वे समं न विकसन्ति, स्वभावानुसारम्। स्वभावः एव भूतानां कारणम्, यत् स्यात्; तु सः स्वभावः कर्तृणां विनाश्यं फलम् न जनयति। यथा सुवर्णम् अग्निसंस्पर्शे द्रव्यम्, न तु काष्ठम्; एवं, येषां मलः पक्वः, त एव मोक्षं प्राप्नुवन्ति, न तु शिवभक्ताः। यत् युक्तं स्यात्, तत् स्वयम् न भवति, किन्तु स्वतंत्रः कर्ता एव तत्र कारणम्। शिवः शुद्धस्वरूपः, सर्वानुग्रहदाता; ये मलस्वरूपाः, ते जीवाः इति कथ्यन्ते। अन्यथा, एते नियमेन विचरन्ति; शिवः कर्ममायाबद्धः कथं संसारं प्राप्नुयात् इति पण्डितैः? एषः बन्धः केवलं जीवस्य, न तु शिवस्य; कारणं—मलः आत्मनः स्वभावः, न तु आगन्तुकः। यदि आगन्तुकः स्यात्, तर्हि किञ्चित् कारणात् उत्पद्येत; किन्तु एषः कारणं स्वभावविशेषात् अद्वितीयः। यद्यपि आत्मनः सारः एकः, तु कश्चित् बद्धः, कश्चित् मुक्तः; बद्धेषु अपि, कश्चित् संहाराधिकारात्, कश्चित् भोगाधिकारात्। कश्चित् ज्ञानबलादि भेदयुक्तः, उच्चः वा नीचः वा; कश्चित् देहत्वं प्राप्नोति, अन्यः समीपस्थं स्थितः। देहस्थेषु, कश्चित् शिवः पथशिखरे स्थितः; मध्ये महेश्वराः रुद्राः च; अधः स्थिताः अधमाः। मायायाः समीपे अपि, त्रिविधकारणात्, तत्र अपि आत्मा अधः स्थितः, अन्तरात्मा मध्ये। परं तु परमात्मा, यत्र ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः, केचन वसवः परमात्मत्वे स्थिताः। कश्चित् अन्तरात्मत्वे, कश्चित् आत्मत्वे; शैवाः शान्त्यतिरिक्ते स्थिताः, महेश्वराः शान्त्यन्ते। ज्ञानवर्त्मनि रौद्राः, स्थापने वैष्णवाः, संहारे आत्मा, ब्रह्मा, ब्रह्मप्रजापतयः। अष्टौ दिव्यजन्मानि उच्चतमानि, मानवजन्म मध्यतमम्, पक्ष्यादि अधमम्; एते पञ्च जन्मानि, चतुर्दश सन्ति। उच्चत्वं वा नीचत्वं, जीवस्य मलस्य कारणम्, यथा मुक्तस्य अमलः; प्रथमं अपक्वः, ततः पक्वः। मलः अपि अपक्वः वा पक्वः, तु तस्य कारणं संसारः; अपक्वे मनुष्येषु नीचत्वम्, पक्वे क्रमशः उच्चत्वम्। पशुवद् बद्धाः जीवाः त्रिविधाः—एकमलः, द्विमलः, त्रिमलः; एकमलाः उच्चतमाः, द्विमलाः मध्यतमाः, त्रिमलाः अधमाः, क्रमशः स्थिताः। त्रिमलाः द्विमलैः एकमलैः च नियन्त्रिताः; एवं, उपाधिभेदात् भेदः कल्पितः। शिवः सर्वेषां एकमल, द्विमल, त्रिमलानां अधिपः; अपि च, अशिवस्वरूपम् अपि शिवेन नियन्त्रितम्। एवं, रुद्राः अपि विश्वस्य अधिपतयः, अरुद्रस्वरूपम् अपि रुद्रैः नियन्त्रितम्; ब्रह्माण्डात् महाभूमेः पर्यन्तम्, शतशः रुद्राः इत्यादयः तत्र अधिपतयः। मायापर्यन्तं क्षेत्रं, मध्ये स्थानं, क्रमशः अमराधिपैः इत्यादिभिः व्याप्यते, अङ्गुष्ठमात्रात् पर्यन्तम्। दिवः महामायापर्यन्तं, वाय्वाद्यैः लोकाधिपैः अधिष्ठितम्; ये अनाश्रितान्ते पथेषु स्थिताः, तत्र अपि तद्वत्। ते दिवि देवाः, मध्ये अपि, भूमौ अपि; एवं, देवाः देवव्रतैः स्तूयन्ते। त्रिमलैः, अपक्वपक्वभेदेन, पृथक्, संसाररोगः मनुष्यानां कारणम्। तस्य रोगस्य औषधं केवलं ज्ञानम्; अन्यत् नास्ति। शम्भुः, शिवः, परमकारणम्, औषधं निर्दिशति। शिवः, यः बन्धनात् दुःखरहितं मोक्षं दातुं समर्थः, कथं दुःखं दातुं शक्नुयात्? अत्र न संशयः। सर्वं अस्तित्वं दुःखमेव; दुःखं कथं अदुःखं स्यात्? स्वभावः न परिवर्तते। रोगी केवलं वैद्येन वा औषधेन वा न स्वस्थः भवति; किन्तु वैद्यः, औषधैः, रोगिणं शमयति। एवं, शिवः, मलिनदुःखयुक्तान् प्राणिनः, स्वज्ञानौषधैः दुःखात् विमोचयति।