शिवपुराणम्

सः अन्यथा दोषवत्स्वपि परेषु न हिंसां करोति; यदा तु मूढतया उदासीनभावं आचरति, तदा सः हानिं एव उपनयति। अतः, यः अनुकम्पारहितः दुःखप्रदः भवति, तं केचित् सर्वदा निषिद्धं वदन्ति, अन्ये तु न एवम्। यथा वैद्यः रोगहेतुम् ज्ञात्वा चिकित्सायां रोगिणं पीडयति, तत्र क्रूरता नास्ति, अनुकम्पैव तस्य प्रेरणा। अपि च, हिंसकजनानां प्रति अनुकम्पा सर्वदा गुणः न भवति; तत्र अनुकम्पया अपि यः मोहात् व्यवहारं करोति, सः निस्पृहः इव भवति। यत्र रक्षणशक्तिः अस्ति, तत्र उपेक्षा दोषः एव; रक्षितव्यस्य उपेक्षया त्वरितं आपद् आगच्छति। यः सर्पं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा केवलं दोषं चिन्तयन् रक्षणं न करोति, सः अपि परिणामे निस्पृहः सञ्जायते। अतः, अनुकम्पा सर्वदा गुणः इति न स्वीकृतम्; यत् यथाभिप्रेतफलप्रदं तदेव स्वीकृत्यं, अन्यत् न। देहिनां रागादिदोषाः सन्ति, ते तेषां स्वभावतः, न तु शिवस्य कदापि; यथा ताम्रं अग्नौ स्थाप्यमानं किञ्चित्कालं पृथक् तिष्ठति। तस्मात्, अग्निः ताम्रसंयोगेन न मलिनः भवति; ताम्रं तु मलिनेन संसर्गात् मलिनत्वं प्राप्नोति, न अग्निः। तथापि, अग्निसंयोगेन अपि मलिनं शुद्धं भवति; एवं शुद्धात्मना शिवेन संस्पर्शात् शिवः कदापि मलिनः न भवति। केवलं अशुद्धात्मा शिवसंस्पर्शेन शुद्धो भवति, यथा लोहः अग्निसंस्पर्शे दग्धः भवति, दाहः अग्नेः, न लौहस्य। देहिनः मध्ये ऐश्वर्यम् केवलं ईश्वरस्य, न आत्मनां; यथा काष्ठं न स्वयम् ऊर्ध्वं दहति, अग्निरेव दहति। काष्ठस्य कोलत्वम्, अग्नेः न; एवं अत्र अपि अवगन्तव्यं—काष्ठे, शिलायां, मृत्तिकायां वा, यत्र यत्र। केवलं शिवसंयोगात् शिवभावः कल्प्यते; मैत्र्यादिगुणाः तु गौणाः, तेषां कार्याणि अपि पृथक्। येषां तु एते गुणाः सन्ति, तेषां पुण्यापुण्यहेतवः भवन्ति; किन्तु यत् गौणं वा न, तत् सर्वं तेन स्वीकृतम्—शिवगुणाः न पुण्यार्थं न च दोषार्थं। विद्वांसः ‘अनुग्रह’ इति पदं गौणं न मन्यन्ते; संसारमोक्ष एव तु परमं हितं, यः शिवाज्ञया शुभः। यत् तस्याज्ञया कृतं तदेव हितम्; तत् हितं अनुग्रहः। सर्वे हिते नियोजनीयाः, सः हि सार्वत्रिकानुग्रहकारणम्। ‘उपकार’ इति शब्दस्य अर्थोऽपि अनुग्रह एव, सः अपि हितस्वरूपः; अतः शिवः सार्वभौमोपकारी। सर्वं चेतनाचेतनं सदा हिते प्रवृत्तम्; स्वभावावरोधात् तु न सर्वे समं हितं प्राप्नुवन्ति। यथा सूर्यः किरणैः उत्पलानि विकसयति, न सर्वाणि समं, प्रत्येकं स्वभावतः। सत्त्वस्वभाव एव कारणं यदुत्पद्यते; किन्तु तद् स्वभावः कर्तृणां मध्ये नाशकारणं न भवति। यथा सुवर्णं, न कोलः, अग्निसंस्पर्शात् गलति; एवं येषां दोषाः पक्वाः, ते एव मुक्ताः, न तु केवलं शिवभक्ताः। यद् यद् भवितुम् अर्हति, तत् स्वयमेव न भवति, किन्तु स्वातन्त्र्येण निरन्तरं कर्त्रा एव। शिवः यथा शुद्धस्वभावः सार्वत्रिकानुग्रहदाता, तथैव येषां स्वभावः अशुद्धः, ते आत्मानः उच्यन्ते। अथ चेत्, एते जीवाः नियमेन चरन्ति; शिवः तु कर्ममायाबद्धः कथं मुनिभिः संसारिणं कथ्येत? एषा बन्धनता आत्मनः, न शिवस्य; कारणं तु, दोषः आत्मनः स्वस्वभावतः, न आगन्तुकः। यदि आगन्तुकः स्यात्, तर्हि किञ्चित् कारणात् जायेत; किन्तु एषः कारणः स्वभावविशेषात् अद्वितीयः। आत्मनः स्वरूपे समत्वेऽपि, केचित् बद्धाः, केचित् मुक्ताः; बद्धेषु अपि केचित् लयभोगाधिकारात्। केचित् ज्ञानशक्त्यादिविशेषयुक्ताः, उच्चावचाः; केचित् देहस्थतां प्राप्नुवन्ति, केचित् समीपस्थितौ तिष्ठन्ति। देहिनां मध्ये, केचित् शिवाः पथशिखरस्थाः; मध्ये महेश्वररुद्राः; अधः स्थिताः तु अधमाः। मायासमीपे अपि, त्रिविधकारणात्, तत्र अपि आत्मा अधः, अन्तरात्मा मध्ये तिष्ठति। परतः परमात्मा, यत्र ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः, केचन वसवः परमात्मभावे प्रतिष्ठिताः। केचित् अन्तरात्मभावे, केचित् आत्मभावे वसन्ति; शैवाः शान्त्यतिके, महेश्वरा हि शान्त्यन्ते। ज्ञानवर्त्मनि रौद्राः, स्थापने वैष्णवाः, संहारे आत्मानः, ब्रह्मा, ब्रह्मसृजः। अष्टौ देव्या जातयः परमा, मानुषी मध्यमा, पक्ष्यादयः अधमा; एते पञ्च जातयः चतुर्दश सञ्ज्ञिताः। उच्चावचत्वं संसारिणः मलः, मुक्तस्य मलाभावः; आदौ अपक्वः, पश्चात् पक्वः। मलः अपि अपक्वः पक्वश्च, स एव संसारकारणम्; अपक्वे तु मनुष्येषु अधमत्वम्, पक्वे तु क्रमशः उत्कर्षः। पशबद्धात्मानः त्रिधा—एकमलः, द्विमलः, त्रिमलः; तेषु एकमलाः श्रेष्ठाः, द्विमलाः मध्यमा, त्रिमलाः अधमाः, क्रमशः। त्रिमलाः द्विमलैकमलैः अनुक्रमेण नियन्तव्याः; एवं उपाधिभेदेन भेदः जगति कल्प्यते। शिवः एव एकमलद्विमलत्रिमलानां अधिपः; अपि च, अशिवस्वरूपमपि शिवेन एव नियन्त्र्यते, यथार्हम्।