शिवपुराणम्

धीमन्तः संयमं स्वभावतः न कदापि गर्हयन्ति, यतः दण्डः दण्ड्येषु यथाविधि विधीयते, स एव राज्ञां मध्ये प्रशस्यते। यदपि प्रभोः कार्यसंपादनं सर्वकर्मणां पूर्णस्वरूपं स्यात्, यदि सः जगति ऐश्वर्यं न कुर्यात्, कथं सः तस्य जगतः ईश्वरः स्यात्? प्रभोः इच्छैव सृष्टिकर्तुः शक्तिः, तस्याज्ञा परमा; 'एतत् कर्तव्यं, एतत् न कर्तव्यम्' इति तस्य नियमः। तस्मिन् नियमे यः आचरति, स एव धर्मः; तद्विपरीतं तु धर्मः न भवति। तथापि, सर्वं आचरणं एवं दृश्यते न। यदि किञ्चित् धर्म्यं स्यात्, तत् रक्षितव्यम्; धर्म्यं न चेत्, तदपाकर्तव्यम्। यदा उपदेशः न सिध्यति, तदा दण्डः उपायः। अयं यः संयमः, यः दण्डपर्यन्तः, सः श्रेयसः हेतोः परिभाष्यते; तद्विपरीतं सर्वं अहितमेव। ये सदा हिते प्रतिष्ठिताः, ते प्रभोः उदाहरणम्; तस्मात्, सज्जनाः कदापि न निन्द्याः, यः दुष्टान् एव संयमयन्ति। लोके ये यथावत् न आचरन्ति, विवेकं विना वर्तन्ते, ते निन्द्याः; यत् जनानां विक्षेपं जनयति, तत् कुत्सितम् उच्यते। संयमः सर्वत्र लोके द्वेषात् न जायते; यथा पिता पुत्रं संयमयन् शिक्षयन् च, तं न द्वेष्टि। यः उदासीनः अपि, आवश्यके संयमं कुर्यात्; तथापि तत्र किञ्चित् कठोरता अवश्यम् आगच्छति। अन्यथा सः परेषां अहितं न करोति, दोषेऽपि; किन्तु अज्ञानात् उदासीनत्वं यः आचरति, सः अहितं करोति। अतः, यः कृपया विना दुःखं जनयति, कश्चित् तं नित्यं निषिद्धम् इति वदन्ति, अन्ये तु न एवमिति। यदा वैद्यः रोगकारणं विज्ञाय, रोगिणं चिकित्सायाम् अपि पीडयति, तत्र क्रूरता नास्ति, कृपा एव प्रेरणम्। कृपा अपि सर्वत्र न धर्मः, हिंसकानां प्रति; तत्र कृपया जनः प्रमादात् संवेदनहीनः भवति। यदा रक्षणे समर्थः जनः उदासीनः भवति, तदा रक्षणीयः त्वरितं संकटे पतति। यथा सर्पं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, कश्चित् केवलं दोषं पश्यन् रक्षणं न करोति, सः अपि परिणामे संवेदनहीनः भवति। अतः, कृपा नित्यं धर्मः इति न स्वीकृतम्; यत् अभीष्टं साधयति, तत् एव धर्मः, अन्यत् तु न। देहेषु रागादिदोषाः सन्ति, किन्तु ते केवलं जीवेषु, शिवे कदापि न; यथा ताम्रं वह्नौ स्थाप्य अपि, किञ्चित् कालं पृथक् तिष्ठति। एवं वह्निः ताम्रस्पर्शात् न मलिनः भवति; ताम्रमेव दूषितं भवति, न तु अग्निः। परं तु, वह्निना संयोगे, दूषितमपि शुद्धं भवति; एवं शुद्धात्मना स्पर्शे, शिवः कदापि न मलिनः। केवलं दूषितात्मा शिवस्पर्शेन शुद्धः भवति, यथा लोहः वह्नौ स्थाप्यते, दाहः तु वह्नेः, न तु लोहस्य। देहिनां मध्ये ऐश्वर्यं केवलं प्रभोः, न आत्मनां; यथा काष्ठं स्वयम् उर्ध्वं न दहति, वह्निरेव दहति। कोलत्वं तु काष्ठस्य, न वह्नेः; एवं अत्र अपि ज्ञेयम्—लोके काष्ठे, शिलायाम्, मृदायाम् वा, केवलं शिवस्य सन्निध्येन शिवभावः उपपद्यते; सौहार्दादिगुणाः तु गौणाः, तेषां क्रियाः पृथक्। येषां तेषु गुणाः, ते पुण्याय वा पापाय वा भवन्ति; किन्तु गौणं यद्वा, सर्वं शिवेन स्वीक्रियते—तस्य गुणाः न पुण्यार्थं, न च पापार्थम्। ज्ञानी च 'अनुग्रह' शब्दं गौणं न मन्यन्ते; मोक्ष एव तु परमं श्रेयः, यः शिवाज्ञया, शिवमयः। यत् तस्याज्ञया क्रियते, तत् श्रेयः; तदेव अनुग्रहः। सर्वान् श्रेयसि प्रवर्तयेम, सः हि अनुग्रहस्य कारणम्। 'उपकार' शब्दार्थः अपि अनुग्रहः, यतः सः अपि हितस्वरूपः; अतः शिवः सर्वहितकारी। सर्वाणि वस्तूनि, चेतनाचेतनानि, सदा हिते प्रवृत्तानि; स्वभावबाधेन तु, न सर्वे समं श्रेयः प्राप्नुवन्ति। यथा सूर्यः किरणैः उत्पलानि विकसयति, न सर्वाणि समं विकसन्ति, स्वभावभेदात्। भूतानां स्वभावः एव उत्पत्तेः कारणम्; किन्तु सः न कर्तुः स्वभावे विनाश्यं फलम् उत्पादयितुं शक्नोति। यथा सुवर्णं वह्निसंयोगे द्रवति, न कोलम्; एवं येषां दोषाः पक्ताः, ते मुक्त्यर्हाः, न तु शिवभक्ताः। यत् किञ्चिद् भवितुं योग्यम्, तत् स्वयमेव न भवति, किन्तु स्वतन्त्रोऽपि कर्ता तेन साधयति। यथा शिवः शुद्धस्वरूपः सर्वानुग्रहदाता, तथैव येषां स्वभावः अशुद्धः, ते जीवाः उच्यन्ते। अन्यथा, एते भूतानि नियमेन सञ्चर्येयुः; किन्तु शिवः कर्ममायाबद्धः स्यात् इति पण्डितैः कथं प्रवदेत? अयं बन्धः केवलं जीवस्य, न शिवस्य; कारणं तु, दोषः आत्मनः स्वभावजः, न तु आगन्तुकः। यदि सः आगन्तुकः स्यात्, किञ्चित् कारणात् जायेत; किन्तु अयं कारणं स्वभावतः विशेषः। आत्मस्वरूपेऽपि समत्वे, केचन बद्धाः, केचन मुक्ताः; बद्धेषु अपि, केचन संहारभोगाधिकारात्। केचन ज्ञानबलादिभेदाः, उच्चावचाः; केचन देहधारिणः, अन्ये तु सन्निकर्षे स्थिताः। देहिनां मध्ये, केचन शिवाः पथोः शिखरे स्थिताः; मध्ये महेश्वरा रुद्राश्च; अधः स्थिताः तु अधोवर्ती। एवं, एते शास्त्रवाक्यानि एकस्मिन् प्रवाहे, शिवस्य ऐश्वर्यं, संयमस्य महत्वं, धर्माधर्मयोः स्वरूपं, कृपायाः मर्यादा, जीवशिवयोः भेदः च, सुस्पष्टं प्रकाशयन्ति।