शिवपुराणम्

पूजनस्य आरम्भे, तत्र रूपतत्त्वस्य चिन्तनं कर्तव्यं भवति। यत् किञ्चिद् रूपतत्त्वे क्रियते, तत् साक्षात् शिवे क्रियते इति एव। लिङ्गादि रूपेषु, विशेषतः पूजायाम्, शिवः तेन रूपतत्त्वेन सम्प्राप्तव्यः। यथा सः रूपतत्त्वः परमेश्वरस्य प्रियः, तथा जीवाः अपि शिवस्य कृपया तत्र रूपतत्त्वे स्थिताः सन्ति। लोकहिताय एव, सदाशिवाद्याः सर्वे परमेश्वरशिवेन रूपतत्त्वे स्थापिताः सदा सन्ति। भोगाय, विशेषतः मोक्षाय, शिवस्य रूपतत्त्वेन सम्बन्धः वस्तुषु अवस्तुषु अपि अस्ति। भोगः कर्मफलरूपः, सुखदुःखमयः इति ज्ञायते; किन्तु शिवस्य कर्म नास्ति, तस्मात् तस्य भोगः कः स्यात्? शिवः सर्वं ददाति, न किञ्चिद् रुद्ध्वा; यः रुद्ध्वा तिष्ठति, तस्य दोषः भवति, शिवे तु दोषः न कदापि। ब्रह्मादिषु यः निग्रहः दर्शितः, सः अपि श्रीकण्ठरूपेण शिवेन लोकहिताय क्रियते। श्रीकण्ठस्य विश्वेश्वरत्वे न किञ्चिद् संशयः; शिवः श्रीकण्ठरूपेण लीलामयः अधिष्ठितः। देवादयः ये निगृहीताः, त एव दोषवन्तः, तेन पापमुक्ताः भवन्ति, जनाः अपि दुःखात् विमुक्ताः। निग्रहः स्वभावेन अपि बुधैः न निन्दनीयः; तस्मात् दण्ड्यस्य दण्डनं राज्ञां मध्ये प्रशंस्यं भवति। यत् सिद्धिः सर्वकार्यस्य पूर्णं प्रभुत्वं रूपं, यदि सः विश्वे न प्रभुत्वं कुर्यात्, कथं प्रभुर्भवेत्? प्रभोः इच्छाशक्ति सृजनशक्ति; सृष्टिकर्तुः आज्ञा परमास्ति। तस्य आदेशः—"एतत् कर्तव्यम्, एतत् न कर्तव्यम्"—एषा एव नियमः। तेनानुसारं कृत्यं धर्मलक्षणं; तद्विपरीतं न तद्। तथापि सर्वं आचारः एवं न दृश्यते। यद् धर्मं तद् रक्षितव्यं; यद् अधर्मं तद् निवर्तितव्यं। यदा उपदेशः न सफलः, तदा दण्डः उपायः। एषा शास्त्रः, दण्डान्तः, हितलक्ष्येण निर्दिष्टः; तस्मात् यद् तद्विपरीतं तद् अहितम्। ये सदा हिते स्थिताः, ते प्रभोः आदर्शः; तस्मात् साधवः केवलं दुष्टान् यः निगृह्णाति, तस्य न किञ्चिद् दोषः। ये लोकं अनुचितं, विवेकहीनं आचरन्ति, ते निन्दनीयाः; यत् जनान् विक्षिपति, तद् अनुचितम्। सर्वः निग्रहः लोके द्वेषात् न जायते; यथा पिता पुत्रं निगृह्णाति, शिक्षयति च, तत्र द्वेषः न अस्ति। तत्रापि, यो उदासीनः, आवश्यके निग्रहं कुर्यात्; किन्तु तत्र किञ्चिद् कठोरता अनिवार्यं भवति। अन्यथा, दोषे अपि, सः अन्यान् न हिंसति; किन्तु अज्ञानात् उदासीनत्वं कुर्वन्, सः हिंसां करोति। यः दुःखं दया विना ददाति—केचित् तं नित्यं निषिद्धं वदन्ति, अन्ये तु न वदन्ति। यथा वैद्यः कारणं ज्ञात्वा रोगिणं चिकित्सायां हिंसति, तत्र क्रूरता नास्ति, दया एव तत्र प्रेरणा। दुष्टेषु दया नित्यं धर्मः न; तत्र दया-विपर्यये कृपणः अपि अकृपणः भवति। उपेक्षा अपि दोषः, रक्षणे समर्थः सन् यदि उपेक्षितवान्, तदा रक्षितव्यः त्वरितं संकटे पतति। यः सर्पं समीपं पश्यति, रक्षणं न करोति, केवलं दोषं चिन्तयन्, सः अपि परिणामे अकृपणः। तस्मात् दया नित्यं धर्मः न; यद् इच्छितं लक्ष्यं साधयति, तदेव स्वीकरणीयम्, अन्यत् न। देहधारिणाम् अपि, रागादि दोषाः सन्ति; किन्तु तानि तेषां एव, शिवस्य कदापि न—यथा ताम्रं अग्नौ स्थाप्यमानं किञ्चित् कालं पृथक् तिष्ठति। अग्निः ताम्रेण सम्पर्केण न मलिनः; ताम्रं तु अपवित्रस्य सम्पर्केण मलिनं भवति, अग्निः न। तथापि, अग्निसंयोगेन अपवित्रम् अपि शुद्धं भवति; एवं शुद्धात्मन् शिवेन सम्पर्केण कदापि अपवित्रः न भवति। अपवित्रात्मा तु शिवसंयोगेन शुद्धं भवति, यथा लोहं अग्नौ स्थाप्यते, दाहः अग्नेः, न तु लोहेः। देहधारिणि, प्रभुत्वं केवलं ईश्वरस्य, आत्मनां न; यथा काष्ठं न स्वयं दह्यते, अग्निः दहति। काष्ठस्य कर्बुरभावः, अग्नेः न; एवं लोके काष्ठे, शिलायां, मृत्तिकायाम्—शिवस्य प्रभावेन शिवत्वं उपपद्यते; मैत्र्यादि गुणाः गौणाः, तेषां क्रियाः पृथक्। यः गुणयुक्तः, तस्य पुण्यं वा दोषः वा स्यात्; किन्तु गौणं वा न वा, सर्वं शिवेन स्वीक्रियते—शिवगुणाः पुण्याय दोषाय वा न। बुद्धाः 'कृपा' शब्दं गौणं न वदन्ति; संसारमुक्तिः एव परमहितं, शिवाज्ञा शुभा। यत् शिवाज्ञया क्रियते, तद् हितं; तद् हितं कृपा। सर्वे हिते प्रवर्तितव्याः, सः सर्वकृपायाः कारणम्। 'सहाय' शब्दस्य अर्थः अपि कृपा इति उच्यते, हितस्वरूपत्वात्; शिवः सर्वहितकारी। सर्वं, चेतनं अचेतनं च, सदा हिते प्रवृत्तम्; किन्तु स्वभावस्य अवरोधेन, सर्वे समानं हितं न प्राप्नुवन्ति। यथा सूर्यः कमलानि किरणैः विकसयति, किन्तु सर्वाणि समानं न, स्वभावानुसारं एव विकसन्ति।