शिवपुराणम्

ईश्वरः सर्वदा आज्ञाप्रदाता सन् सर्वेषां कृपां ददाति। तस्मात् शिवः स्वकार्ये स्वातन्त्र्ये स्थिता, अन्यस्याधीनः कथं स्यात्? कृपायाः दानं न कदापि कृपार्थिनः अधीनं भवति; अतः ‘स्वातन्त्र्य’शब्दस्य अर्थः अनपेक्षया लक्षणीकृतः। यदि तु यः कृपार्थी स्यात्, सः अन्यस्याधीनः इति गृह्यते; कृपां विना तस्य भोगमोक्षयोः न कापि सम्बद्धिः। देहवन्तः अपि ये सन्ति, तेषां कृपा शिवाज्ञया निवर्त्यते; अस्मिन् लोके यत् किमपि अस्ति, तत् शम्भोः ज्ञानात् एव प्रतिष्ठितम्। येन रूपेण निराकारं साकारं पश्यामः, सः शिवः, यस्य स्वरूपं रूपमेव, सः ‘शैवरूप’ इति व्यवहारतः कथ्यते। सः निराकारः शिवः, परं कारणं, न कस्यचित् प्रत्यक्षरूपेण ज्ञायते। केवलं प्रत्यक्षप्रमाणस्य सुलभत्वाय, स्वरूपस्य च प्रकाशनाय, एषा संज्ञा क्रियते; अन्यथा न कापि उपेक्षा, न च लक्षणा अत्र विद्यते। यः रूपं स्वसदृशं प्रत्यक्षम्, सः एव रूपं इति सत्यम्; शिवस्य यत् रूपं, रूपस्वरूपस्य, तदेव तस्य पारमार्थिकत्वस्य चिह्नम्। यथा अग्निः दारुषु न दृश्यते यावत् न प्रज्वलितः, एवं शिवः अपि रूपस्वरूपे न प्रकाशते यावत् न तत्र उदितः। यथा ‘अग्निं आनय’ इति उक्ते, सः न आनयति यावत् न दारुषु ज्वलति, एवं शिवः अपि रूपस्वरूपे एव पूजनीयः। अतः पूजारम्भे रूपस्वरूपस्य चिन्तनं क्रियते; यत् किमपि रूपस्वरूपे क्रियते, तत् शिवे एव प्रत्यक्षं क्रियते। लिङ्गादिषु प्रतिमासु, विशेषतः पूजायाम्, शिवः अस्माभिः तस्य विशेषरूपस्वरूपे एव उपासनीयः। यथा सः रूपस्वरूपः परमेणेशेन कृपितः, तथा वयं प्राणिनः अपि तेन रूपस्वरूपस्थितेन शिवेन कृपिताः। लोकानां हितार्थं एव, सदाशिवाद्याः अपि, परमेण शिवेन रूपस्वरूपे सदा प्रतिष्ठिताः। भोगस्य, विशेषतः मोक्षस्य, हेतोः, शिवस्य रूपस्वरूपे तत्त्वेषु अतत्त्वेषु च सम्बन्धः अस्ति। भोगः कर्मफलरूपः, सुखदुःखात्मकः, इति ज्ञेयः; शिवस्य तु कर्म नास्ति, तस्मात् तस्य कः भोगः स्यात्? शिवः सर्वं ददाति, किमपि न निरुन्धति; ये निरुन्धन्ति, तेषां दोषाः जायन्ते, शिवे तु दोषाः न भवन्ति। ब्रह्मादिषु ये निग्रहाः दृश्यन्ते, ते अपि श्रीकण्ठरूपेण शिवेन लोकक्षेमायैव कृताः। निःसंशयं जगताम् अधिपत्यं श्रीकण्ठस्यैव; शिवः श्रीकण्ठरूपेण लीलामयस्य रूपस्य अधिपः अस्ति। ये देवादयः निगृहीताः, ते दोषवन्तः, यथोक्तम्; तस्मात् ते पापात् शुद्धीभवन्ति, जनाः अपि दुःखात् विमुच्यन्ते। निग्रहः अपि स्वभावतः न निन्द्यः पण्डितैः; अतः दण्डनीयस्य दण्डः राज्ञां मध्ये प्रशंस्यः। या सिद्धिः, या सर्वकर्मणां पूर्णक्रिया ईश्वरेण क्रियते—यदि सः जगति न अधिपत्यं कुर्यात्, कथं सः तस्य ईश्वरः स्यात्? ईश्वरस्य इच्छा सृष्टिशक्तिः; स्रष्टुः आज्ञा परमा। तस्य आदेशः—‘एतत् कर्तव्यम्, एतत् न कर्तव्यम्’—एषा नियमः। तस्य नियमानुसारं आचरणं धर्मलक्षणम्; तद्विपरीतं न धर्मः। तथापि, सर्वः व्यवहारः एवं न दृश्यते। यत् धर्म्यम्, तत् रक्षितव्यम्; यत् न धर्म्यम्, तत् परिहर्तव्यम्। यदा उपदेशः न सिध्यति, तदा दण्डः उपायः। एषा शास्त्रीया अनुशासनम्, यः दण्डपर्यन्तः, हितलक्ष्येण परिभाषितः; अतः यत् तस्य विपरीतम्, तत् अहितम् इति कथ्यते। ये सदा हिते प्रतिष्ठिताः, ते ईश्वरस्य आदर्शः; तस्मात् साधवः, ये दुष्टान् एव निगृह्णन्ति, न निन्दनीयाः। लोके ये कुपथगामिनः, विवेकहीनाः, ते निन्दनीयाः; यत् जनानां विक्षेपं जनयति, तत् कुपथम् इति ज्ञेयम्। निग्रहः लोके सर्वदा द्वेषात् न जायते; पितरः अपि पुत्रं निगृह्णन्ति, शिक्षयन्ति च, द्वेषभावं विना। तत्रापि, उदासीनः अपि आवश्यके निग्रहे प्रवर्तेत; तथापि, तत्र किञ्चित् कठोरता अनिवार्या। अन्यथा, सः अन्यान् न हिंसति, दोषेष्वपि; किन्तु, मूढतया उदासीनत्वं कुर्वन्, सः हिंसां करोति। अतः, यः अनुकम्पां विना दुःखं करोति—केचित् तद् सर्वदा निषिद्धं वदन्ति, अन्ये तु न। यदा वैद्यः हेतुम् ज्ञात्वा रोगिणं चिकित्सायां पीडयति, तत्र क्रूरता नास्ति; अनुकम्पैव तत्र प्रेरिका। अनुकम्पा अपि सर्वदा न धर्मः, तेषु ये अहितकराः; तत्र अनुकम्पया प्रमादेन कृते, सः अनार्द्रः भवति। उपेक्षा अपि दोषः, यदा रक्षणे समर्थः सन् उपेक्षते; उपेक्षया रक्षितव्यः तत्क्षणात् संकटे पतति। यदि सर्पम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, कश्चित् रक्षां न करोति, केवलं दोषदृष्ट्या, सः अपि परिणामे अनार्द्रः भवति। अतः, अनुकम्पा सर्वदा धर्मः न इति स्वीकृतम्; केवलं यत् अभिप्रेतफलप्राप्तये साधनं, तत् एव ग्राह्यम्, अन्यत् न। देहिनां दोषाः, रागादयः, सत्यम् अस्ति; किन्तु, ते केवलं तेषां, शिवस्य कदापि न—यथा ताम्रं अग्नौ स्थाप्यमानं किञ्चित्कालं पृथग् भवति। तस्मात्, अग्निः ताम्रस्पर्शेन न मलिनः भवति; ताम्रमेव, मलिनेन संसर्गेण, मलिनतां प्राप्नोति, न तु अग्निः। तथापि, अग्निसंयोगेन मलिनमपि शुद्धं भवति; एवं शुद्धात्मस्पर्शेन अपि शिवः कदापि अशुद्धः न भवति।