शिवपुराणम्

शिवमहापुराणे कथायाम् एषा एव प्रवृत्ता—यदा महावृषभो न स्वीकृतः स्वस्य वाहनत्वेन, तदा वह्निर्यः पातालगतः सर्वग्रहान् गृहीत्वा प्रकटितः, येन जगति केवलमेकमेव जलं प्रवर्तते स्म। तैः अद्भुतैः रमणीयैः चेष्टितैः, ये लोके अप्रसिद्धाः, समग्रं विश्वं सह सपरिवारैः पुनः पुनः कम्पितम् अभवत्। यदि सदा शान्तः शिवः सर्वं सर्वेषां दद्यात्, तर्हि सः स्वशक्त्या कथं कञ्चन मोचयेत्? अनादिकर्मणां वैचित्र्यं नात्र निर्णायकम्, यतः कर्मापि कारणत्वेन भगवता प्रेर्यते। किमर्थं विस्तरेण वदामि? नास्तिक्यं न कारणम्; वद वायो, कथं तत् शीघ्रं निवर्त्येत। ब्राह्मणाः, युष्माकं संशयाः युक्त्या प्रेरिताः युक्ताः एव; यतः परिशीलनं नास्तिक्यं न स्थापितुं शक्नोति सत्त्ववन्तः जनानाम्। इह ज्ञानस्य साधनं वक्ष्यामि, यत् सत्पुरुषाणां मोहं निवर्तयति; दुष्टानां तु अन्यः एव भावः, यदा न भगवत्कृपा स्यात्। निश्चयेन, पूर्णस्य शिवस्य परमकृपां विना किञ्चिदपि साध्यं नास्ति। तस्यैव स्वभावः परमकृपायाः कार्ये पर्याप्तः; अन्यथा, स्वभावरहितेन किमपि दातुं न शक्यते। अस्मिन्संसारे बद्धजीवात्मकम् इदं विश्वं कृपायाः पात्रम्; परं तु परमकृपायै भगवतः आज्ञा एव प्रवर्तते। भगवान् सर्वदा सर्वेषां आज्ञादाता सन् कृपां वितरति; तर्हि शिवः कस्यचित् परस्य आश्रयणेन कार्यं स्वीकुर्वन् कथं स्यात्? कृपायाः पात्रे आश्रयणं नास्ति; अतः ‘स्वातन्त्र्य’शब्दस्य अर्थः अनाश्रयणरूपः इति निश्चितम्। यदि तु कृपायाः पात्रं अन्यस्मिन् आश्रितं स्यात्, तर्हि तेनैव स्वीकृतं भवेत्; कृपां विना तस्य भोगमोक्षयोः सम्बन्धः नास्ति। देहिनामपि कृपा शिवाज्ञया निवर्त्यते; अस्मिन्संसारे यत्किञ्चिदस्ति तत् शम्भोः ज्ञानात् एव प्रतिष्ठितम्। येन रूपेण निराकारं साक्षात्क्रियते, स एव शिवः साकारस्वरूपः ‘शैवरूप’ इति व्यवहार्यते। अस्य निराकारस्य परमकारणस्य शिवस्य कश्चनापि साक्षात् रूपेण न प्रत्यक्षं पश्यति। प्रमाणगम्यत्वाय तस्य स्वरूपस्य विवेचनाय च, एवं नामकरणं क्रियते; अन्यथा न किञ्चिदत्र उपेक्षा वा लक्षणा विद्यते। वस्तुतः, आत्मनः सदृशम् एव रूपं रूपशब्देन निर्दिश्यते; तस्य साकारस्वरूपस्य शिवस्य रूपं तस्य पारमार्थिकत्वस्य चिन्हम्। यथा दारुस्थिते वह्नौ न दग्धे वह्निः दृश्यते, तथैव साकारस्वरूपे शिवः न प्रकटः, यावत् सः तत्र न उदेति। यथा ‘आनय वह्निं’ इति वदन्, वह्निः न आनय्यते, केवलं दग्धदारुस्थितात् एव सः आनाय्यते; तथा साकारस्वरूपे शिवः पूजनीयः। अतः पूजारम्भे साकारस्वरूपस्य चिन्तनं क्रियते; यत्किंचित् तस्मै क्रियते, तत् साक्षात् शिवाय एव। लिङ्गादिषु प्रतिमासु अपि, विशेषतः पूजायाम्, साकारस्वरूपेणैव शिवः अस्माभिः उपासनीयः। यथा सः साकारस्वरूपः परमेश्वरेण कृपितः, तथैव वयं प्राणिनः शिवेन कृपिताः, साकारस्वरूपे प्रतिष्ठितेन। लोकहिताय एव सर्वे, सदाशिवादयः, परमेश्वरशिवेन साकारस्वरूपे अपि नित्यं प्रतिष्ठिताः। भोगाय विशेषतः मोक्षाय च जीवात्मनां, शिवस्य साकारस्वरूपसंबन्धः तत्त्वेषु अचेषु च विद्यते। भोगः कर्मफलरूपः सुखदुःखात्मकः इति ज्ञायते; शिवस्य तु कर्म नास्ति, तर्हि तस्य कः भोगः स्यात्? शिवः सर्वं ददाति, किञ्चित् न निगृह्णाति; निग्राहकेषु दोषाः भवन्ति, ते तु शिवे न सन्ति। यानि यानि निग्रहकर्माणि ब्रह्मादिषु दृश्यन्ते, तानि अपि शिवेन श्रीकण्ठरूपेण लोकहितायैव क्रियन्ते। न संशयः, विश्वस्य ईश्वरत्वं श्रीकण्ठस्य एव; शिवः श्रीकण्ठरूपेण लीलारूपे अधिष्ठाति। ये निगृहीता देवाः अन्ये च, ते दोषयुक्ताः एव, यथा निर्दिष्टम्; तेन पापात् शुद्ध्यन्ति, जनाः अपि दुःखात् विमुच्यन्ते। निग्रहः अपि स्वभावतः न निन्द्यः बुधैः; अतः दण्ड्यस्य दण्डनं राजसु प्रशस्यते। यत् कार्यं सर्वकर्मणां पूर्णं रूपं, तदेव प्रभोः सिद्धिः; यदि सः जगति न ईश्वरत्वं कर्तुम् इच्छेत्, कथं सः जगदीश्वरः स्यात्? ईश्वरस्य इच्छा सृष्टिशक्तिः; स्रष्टुः आज्ञा परमा। तस्य आदेशः—‘एतत् कर्तव्यं, एतत् न कर्तव्यम्’—इति नियमः। तस्य नियमस्यानुसारं कर्म धर्मलक्षणम्; अन्यथा तदन्यथा न दृश्यते। यदि किमपि धर्म्यम्, तद् रक्षितव्यम्; यदि तु न, तद् परिहर्तव्यम्। उपदेशे विफलत्वे दण्डः उपायः। एष निग्रहः, यः दण्डपर्यन्तः, हिताभिप्रायः परिभाष्यते; यत् तद्विपरीतम्, तद् अहितम् इति कथ्यते। ये नित्यं हिते प्रतिष्ठिताः, ते भगवतः उदाहरणम्; तर्हि सन्तः पापिनः एव निगृह्णन्ति, तेषां न दोषः। जगति ये अनुचितं, विवेकहीनं चाचरन्ति, ते निन्द्याः; यत् जनान् विक्षिपति, तद् अनुचितम् इति। सर्वः निग्रहः जगति न द्वेषात् जातः; यथा पिता पुत्रं निगृह्णन्, शिक्षयन् च, न द्वेष्टि। मध्यमः अपि यदा आवश्यकं निग्रहेत्; तथापि, तत्र किञ्चित् कठोरता अनिवार्यं सम्पद्यते।