शिवपुराणम्

स तदा, देवैः विरक्तैश्च तपस्विभिः सह पश्यद्भिः, स्निग्धभावेन हृदयमाक्रान्तः, इवामृतपानमभवत्। स्वच्छन्देन स बालकं स्ववक्षसि नृत्ययन्, तस्य क्रीडां अनुभवन्, अनयोः परस्परं स्नेहेन दृष्टयः सन्ददृशिरे। स देव्या आज्ञां ददौ—सा तस्मै स्तन्यं ददातु, तेन तन्मधुरं पाययामास, इवामृतस्य पानम्। तं चोपदेशं चकार—“लोकानां हिताय तवावतारः कृतः” इति। तथापि, देवदेव्योरपि तृप्तिर्नाभूत्; तदा, इन्द्रस्य युक्त्या, तारकासुरभीतया—स तं पुत्रं सुरमध्यगतं कृत्वा, त्रिपुरारिणा स्वयमेव सेनापत्याभिषेकं कृतवान्। स स्वयमदृश्यः स्थित्वा, इन्द्रादिभिः सह, क्रौञ्चदर्पिणा शक्तिना, कालाग्निसमतेजसा युद्धे, स्कन्दं रक्षितवान्। यदा तारकस्य शिर इन्द्रेण भीतया छिन्नम्, तदा हरिधातृमुखैः सुरैः विशेषस्तुतिः कृतः। तद्वत्, राक्षसाधिपः रावणोऽपि, स्वबलगर्वितः, स्वदीर्घबाहुभ्यां कैलासशैलं तोलयितुमिच्छन्। तदा त्रिशूलधारी देवदेवः, तस्य तदाचरणं न सहमाणः, केवलं पादाङ्गुष्ठस्य स्पर्शेन, शैलं पृथिव्यां निपातितवान्। कस्मिंश्चिदर्थे, यमः शीघ्रं आगत्य, एकस्य शरणागतस्य भक्तस्य प्राणान् हरित्वा, तान् देवस्य पादयोः न्यवेशयत्। निजं वाहनं महावृषभं नाभिज्ञाय, समुद्रवह्निः सर्वग्रहान् गृहीत्वा प्रकाशितः; तेन लोके एकमेव जलं दृश्यते। एवं तैः अद्भुतमनोहरैः, लोकेऽप्रकाशितैः कर्मभिः, विश्वं सह गणैः पुनः पुनः कम्पितम्। यदि सदा शान्तः शिवः सर्वं सर्वेभ्यः दद्यात्, तर्हि तेन शक्त्या कं मोचयेत्? अनादिकर्मणां वैचित्र्यं नात्र निर्णायकम्; कर्मापि कारणत्वेन भगवता प्रवर्त्यते। किं बहुना? नास्तिक्यं न कारणम्; कथं तत् शीघ्रं निवर्त्येत, वायो, उक्तं ब्रूहि। हे ब्राह्मणाः, युष्माकं संशयाः युक्त्या प्रेरिताः उचिताः एव; हि, विवेकिनां संशयः नास्तिक्यं न स्थापयति। अत्र ज्ञानस्य साधनं वक्ष्यामि, यत् साधूनां मोहं नयति; पापिनां तु अन्यः स्थितिः, यावत् न भगवत्कृपा। निश्चितं हि, पूर्णशिवस्य परमकृपां विना किञ्चिदपि साध्यं न भवति। स्वरूपमेव तस्य परमकृपायाः पर्याप्तं; अन्यथा, निरस्वभावेन किञ्चिदपि न दातव्यम्। सर्वं संसारं बद्धजीवात्मकं कृपायाः पात्रं; परमकृपायाः निमित्तं तु भगवतः आज्ञा यथायोग्यम्। ईश्वरः, आज्ञादाता, सदा सर्वेभ्यः अनुग्रहं ददाति; कथं तर्हि शिवः स्वार्थग्रहणं पराधीनः स्यात्? न हि कृपायाः पात्रे पराधीनता; अतः ‘स्वातन्त्र्य’शब्दस्य अर्थः परनिरपेक्षता लक्षणम्। यदि तु पात्रं पराधीनं स्यात्, तत् तथैव स्वीकृतम्; कृपां विना तस्य भोगमोक्षयोः सम्बन्धो नास्ति। देहिनामपि, शिवाज्ञया कृपा अपह्रियते; लोके किञ्चिदपि नास्ति यन्न शम्भुविज्ञानस्थम्। येन रूपेण निराकारं साकारं पश्यामः, स एव शिवः साकारस्वरूपः—सः शैवरूप इति व्यवहारः। न हि तस्मात् निराकारात् परमकारणात् कश्चन प्रत्यक्षं साकाररूपेण पश्यति। प्रमाणगम्यत्वार्थं तस्य स्वरूपप्रकाशनार्थं च, तादृशो व्यवहारः; अन्यथा, नात्र तिरस्कारः न मध्यवर्ती संकेतः। सत्यं, आत्मसदृशं प्रत्यक्षं रूपमेव रूपशब्देनोच्यते; शिवस्य साकारस्वरूपं तस्यातिशयचिह्नम्। यथा दारु मध्ये अग्निर्न दृश्यते प्रदीप्ते, तथा शिवः साकारस्वरूपे तावत् न प्रकाशते—एषा स्थितिः। यथा “अग्निं आनय” इत्युक्ते, न तु दारुना विना आनयति, तथा शिवः साकारस्वरूपे पूज्यः। अतः पूजारम्भे साकारस्वरूपस्य चिन्तनं क्रियते; यत् साकारस्वरूपे कृतं, तत् शिवे प्रत्यक्षं कृतम्। लिङ्गादिषु प्रतिमासु, विशेषतः पूजायामपि, तस्मिन्साकारस्वरूपे शिवः अस्माभिः उपास्यः। यथा स साकारः परमेश्वरेण कृपितः, तथा वयं जीवाः साकारस्थितशिवेन कृपिताः। लोकहितार्थमेव, सदाशिवाद्याः, सदा परमेश्वरेण तस्मिन्साकारस्वरूपे स्थाप्यन्ते। भोगमोक्षयोः, विशेषतः मोक्षाय, तद्रूपस्वरूपे शिवस्य सम्बन्धः सत्यमसत्येषु। भोगः कर्मफलरूपः सुखदुःखात्मकः; शिवस्य तु कर्माभावात्, तस्य कः भोगः स्यात्? शिवः सर्वं ददाति, न किञ्चित् निवारयति; ये निवारयन्ति, तेषां दोषः, शिवे तु दोषाभावः। यच्च ब्रह्मादिषु निग्रहकर्म दर्श्यते, तत् अपि श्रीकण्ठरूपेण शिवेन लोकहिताय क्रियते। निःसंशयं, विश्वेश्वरत्वं श्रीकण्ठस्य; शिवः श्रीकण्ठरूपेण लीलामयस्वरूपे अधिष्ठितः। ये निगृहीता देवादयः, ते दोषवन्तः; तेन ते पापात् विशुद्धाः, जनाः च दुःखात् विमुक्ताः।