शिवपुराणम्

शुम्भः सह निशुम्भेन युद्धे मृत्युम् उपनितः। तस्य महाकथा स्कन्दस्य आश्रयः स्कन्दपुराणे श्रुता। तत्र तारकासुरस्य, इन्द्रद्विषः, विनाशाय ब्रह्मणा प्रेरितः देवः मन्दरप्रासादम् प्रविष्टवान्। तत्र स देवीसहितः दीर्घकालं रममाणः, अत्यन्तं सुखासक्तः, ताम् रसायाः नाम दत्तवान्, यथा सा अधोभूमौ नीतवती। तत्र स देवीम् मोहयन्, स्वं अतिवीर्यं वीर्यं न मुक्तवान्, अपि तु यथा घृतं अग्नौ आहुति दीयते, तथा तत् अमृतसमं शुद्धं वीर्यं विसृज्य। गङ्गादीनदीषु अग्निना अंशतः तद् निक्षिप्य, यत्र तत्र च शनैः शनैः संगृहीतवान्। स्वाहा कृत्तिकानां रूपं धारयित्वा, स्वस्वपत्न्या रममाणः, सुवर्णमयी भूत्वा, मेरुशिखरे शरकाण्डे तद् स्थापितम्। कालक्रमेण सर्वदिशः तस्य तेजसा प्रज्वलिताः, सर्वे पर्वताः मेरुतेजसा सुवर्णमयाः कृताः। ततः दीर्घकालेन तस्मात् तेजः एकः बालः जातः, सौम्याङ्गः, बालानां मध्ये आदर्शः। तस्य बाल्यरूपं रमणीयं दृष्ट्वा, देवाः, असुराः, सर्वलोकाः च विस्मिताः, मोहिताः च अभवन्। देवः स्वयं तं पुत्रं द्रष्टुम् आकाङ्क्षन्, देवीसहितः तं गोदाम् उपनिन्ये, तदा तस्य मुखं स्मितेन दीप्तम्। तस्य अन्तरात्मा स्नेहेन आकृष्टः, यथा अमृतं पीतवान्, देवाः विरक्ताः ऋषयः अपि पश्यन्ति। सः स्वच्छेष्टनं बालं स्ववक्षसि नृत्ययन्, तस्य क्रीडां अनुभूय, परस्परं स्नेहेन पश्यन्ति। सः देवीं आज्ञापयत् स्तनं दातुम्, सः अमृतवत् तस्य पयः पाययितुम्, उपदेशं दत्तवान्—"तव अवतरणं लोकहिताय अस्ति।" तथापि देवः देवी च तृप्तिं न प्राप्तवन्तौ। इन्द्रस्य व्यवस्था द्वारा, तारकासुरभीत्या, देवसेनाध्यक्षपदस्य अभिषेकं कृत्वा, पुत्रं देवमध्यस्थं स्थाप्य, त्रिपुरारिन देवेन। सः स्वयं अदृश्यः स्थित्वा, स्कन्दम् इन्द्रादिभिः सह रक्षन्, तया शक्त्या, क्रौञ्चभिद्, प्रलयाग्निसमया, युद्धे। तारकस्य शिरः इन्द्रेण भीत्या छिन्नम्, तदा देवाः, हरिधात्र्यादयः, विशिष्टं स्तवनम् अकरोत्। एवं राक्षसाधिपः रावणः, स्वबलस्य गर्वितः, कैलासपर्वतं दीर्घबाहुभिः उत्थातुम् प्रयासितवान्। तदा देवदेवः त्रिशूलधारी, असह्यत्वात्, केवलम् अङ्गुष्ठमूलेन पर्वतं भूमौ निमज्जितवान्। यमः, किञ्चित् कारणेन, शीघ्रं आगत्य, शरणागतस्य भक्तस्य प्राणम् देवपादे न्यवेदयत्। स्वं वाहनं महावृषभं न अवगम्य, अग्निः, सर्वग्रहान् ग्रहीत्वा, समुद्राग्निः उत्पन्नः; अतः जगति एकमेव जलम् अस्ति। तैः अद्भुतैः रमणीयैः कर्मभिः, लोकविलक्षणैः, विश्वम् सह समूहेन पुनः पुनः कम्पितम्। यदि शिवः सदा शान्तः सर्वं दद्यात्, तर्हि कatham सः शक्त्या कञ्चन विमोचयेत्? अनादिकर्मविविधता अत्र निर्णायकम् न; कर्म अपि कारणं ईशेन प्रवर्तितम्। किम् विस्तरेण वक्तव्यम्? नास्तिक्यम् कारणम् न; वायो, कथं तत् शीघ्रं निवार्यते, कथय। ब्राह्मणाः, युष्माकं संशयः तर्कप्रेरितः उचितः; हि, विवेकिनां नास्तिक्यम् अन्वेषणेन न सिध्यति। अत्र ज्ञानस्य साधनं वक्ष्यामि, यत् साधूनां मोहं निवारयति; दुष्टानां तु अन्यः भावः, यदि न ईश्वरकृपा। सर्वपूर्णस्य शिवस्य परमकृपां विना किञ्चित् अपि साध्यं न, इति यथार्थनिश्चयः। तस्य स्वरूपमेव परमकृपायाः पर्याप्तम्; अन्यथा, स्वभावरहितेन किञ्चित् अपि न दातव्यम्। सर्वं संसारम्, बध्धजीवसमूहम्, अनुग्राहयितुं युक्तम्; परमकृपायाः निमित्तं तु ईश्वराज्ञा अनुकूलम्। ईश्वरः आज्ञादाता सदा सर्वेषां अनुग्राहकः; तर्हि शिवः प्रयोजनं स्वीकृत्य कatham अन्याधीनः स्यात्? अनुग्रहः अनुग्राहिताधीनः न; अतः 'स्वातन्त्र्य'शब्दस्य अर्थः अनन्याधीनता। यदि अनुग्राहितम् अन्याधीनम्, तद् तथैव स्वीकृतम्; कृपां विना तस्य भोगमोक्षयोः सम्बन्धः न। देहधारिणाम् अपि शिवाज्ञया अनुग्रहः उपसंहृतः; अत्र जगति किंचित् अपि न अस्ति यत् शम्भुज्ञानात् न स्थापितम्। येन रूपेण अरूपं गृहीत्वा ज्ञायते, स शिवः स्वरूपमयः—सः शैवः रूपः इति व्यवहारः। तस्य अरूपस्य शिवस्य परमकारणस्य, कश्चन प्रत्यक्षरूपेण न पश्यति। केवलं प्रमाणगम्यता हेतोः, तस्य स्वरूपस्पष्टीकरणाय, तादृशः व्यवहारः; अन्यथा, अत्र न विस्मृतिर्न मध्यवाच्यः। वस्तुतः, केवलं स्वसमरूपं प्रत्यक्षं रूपं इति कथ्यते; शिवस्य स्वरूपमयः रूपः तस्य पारमार्थिकत्वस्य लक्ष्मम्। यथा अग्निः दारुषु न दृश्यते यावत् न प्रज्वलितः, तथा शिवः न स्वरूपे अभिव्यक्तः यावत् न तत्र उद्भूतः—एवम् स्थितिः। यथा 'अग्निं आनय' इति उक्ते, न प्रज्वलितद्रव्यं विना आनयति, तथा शिवः स्वरूपे एव पूजनीयः।