शिवपुराणम्

शिवस्य महात्म्यं प्रवदन्तः शृणुत, यथा तस्य लीलाः लोकेषु प्रवृत्ताः। ब्रह्मा, शिवं पुत्रमिति दुष्टवाक्यं पुनः पुनः उच्चारयन्, तं भगवाञ्छिवः पञ्चमं शिरः पुनः पुनः छित्त्वा तं निगृह्य शमयामास। विष्णोः नृसिंहरूपिणः हृदयं तीक्ष्णनखैः शरभस्वरूपेण भगवता विदारितम्, पादाभ्यां च ताडितम्। दक्षयज्ञे देव्या वा देवेषु वा कोऽपि न तस्य वीरभद्रस्य दण्डात् मुक्तः, सर्वे दण्डिताः। त्रिपुरं नगरी तत्र तस्य स्त्रीभिः, दैत्यैः, बालकैः च सह भगवतः नेत्राग्निना क्षणेनैव भस्मीकृता। कामोऽपि, यः प्राणिनां सुखहेतुर्भूतः, तस्य नेत्राग्नौ देवैः क्रियमाणे उच्चैः क्रन्दद्भिः समर्पितः। गवां काचित्, स्वशिरसि दुग्धधारां क्षिपन्त्यः, आकाशे विचरन्त्यः, ताः भगवता कोपदृष्ट्या क्षणेनैव भस्मीकृताः। जलन्धरासुरः अपि, जलं चक्ररूपेण कृत्वा, विष्णुं बद्ध्वा शतयोजनं प्रक्षिप्य विदारितः। स एव जलसंयोगेन शूलघातेन हतः, विष्णुः च तपसा तच्छक्रं प्राप। शत्रुवर्गः देवद्विषां, हृदयशून्यः, अन्धकस्य वक्षसि मयूराधिपेन यथा त्रिशूलेन निपातितः। भगवतः कण्ठात् कालीं मृत्युकन्यां सृष्ट्वा, बालमपि निपातितः; कौशिकीं च गौर्याः त्वचि सन्निवेशयामास। शुम्भनिशुम्भौ युद्धे निहन्येते; स्कन्दपुराणे तदाख्यानं महदश्रुतम्। तारकासुरवधाय, यः इन्द्रद्वेषी, ब्रह्मणा प्रेरितः देवः मन्दरालयं प्रविश्य, तत्र देव्या सह दीर्घकालं रममाणः, तां रसामिति नाम दत्तवान्। तत्र देव्या मोहितां कृत्वा, वीर्यं न सृष्ट्वा, अग्नौ घटितं घृतवत्, शुद्धममृतोपमं विसृज्य, गङ्गादीनद्यः यत्र तत्र न्यवेशयत्। तत् वीर्यं स्वाहा कृत्तिकानक्षत्ररूपिण्या स्वस्मिन् पतौ रममाणया सुवर्णरूपेण मेरौ शरवणकुञ्जे स्थाप्यते। कालक्रमेण तस्य तेजसा दश दिशः प्रदीप्ताः, पर्वतानां च वर्णः मेरुतेजसा सुवर्णीकृतः। दीर्घेण कालेन तस्मात् तेजसः शिशुः समुत्पन्नः, कोमलाङ्गः बालानां मध्ये आदर्शरूपः। तस्य बाल्यरूपं रमणीयं दृष्ट्वा, देवाः, दानवाः, सर्वलोकाः, विस्मिताः सन्तः मुह्यन्ति। स्वयं देवः, पुत्रदर्शनकाङ्क्षया, देव्या सह तं गोदोहने स्वाङ्के स्थाप्य, तस्य मुखे स्मितं स्फुरितम्। तस्य हृदयं स्नेहेन आप्लुतम्, इवामृतपानात्, देवगणैः, विरक्तैः मुनिभिः च पश्यद्भिः। स एव तं शिशुं स्वकुक्षौ नृत्ययित्वा, तस्य लीलां अनुभूय, परस्परं प्रेम्णा निरीक्षन्ते। स भगवतीं स्तन्यदानाय आज्ञाप्य, तं स्तन्यं पाययामास, यथा अमृतम्; उक्त्वा, "लोकानां हितार्थं त्वमवतीर्णः" इति। तथापि, देवदेव्यौ तृप्तिं न प्राप्नुतः; ततः, इन्द्रेण विनियुक्तः, तारकासुरभीत्या— स्वयं देवेन त्रिपुरारिणा, सेनापतित्वाभिषेकं कृत्वा, पुत्रं देवानां मध्ये स्थाप्य, अदृश्यरूपेण स्कन्दं, इन्द्रादिभिः सह, शूलधरेण, क्रौञ्चभिदा, प्रलयाग्निसमतेजसा, रक्षितः। तारकस्य शिरश्छेदे इन्द्रेण भीत्या कृतम्, देवाः हरिधातृप्रधानाः विशेष्य स्तुतिं कृतवन्तः। तथैव, राक्षसेन्द्रः रावणः, बलदर्पितः, स्वबाहुभ्यां कैलासमुत्तोलयितुमिच्छन्, भगवता त्रिशूलधरेण, पादाङ्गुष्ठस्य लघुना चलनेन, गिरिं पाताले निपातितः। कस्मिंश्चिदर्थे यमः शीघ्रं समागत्य, शरणागतस्य भक्तस्य प्राणान् हरित्वा, भगवतः पादयोः न्यवेशयत्। स्ववाहनं न गवेषयन्, वडवानलः सर्वग्रहान् गृहीत्वा, प्रकटितः; तेन लोके एकमेव जलमिति। एवं भगवतः अद्भुतलीलाः, लोकस्य अज्ञाताः, रमणीयाः, विश्वं सर्वगणैः सह पुनः पुनः कम्पितम्। यदि सदा शान्तः शिवः सर्वं सर्वेभ्यः दद्यात्, तर्हि शक्त्या कं मोचयेत्? अनादिकर्मणां वैचित्र्यं न निर्णायकम्; प्रभुणा एव कारणं कर्मापि प्रवर्त्यते। किं बहुना? नास्तिक्यं कारणं नास्ति; कथं तद् शीघ्रं नश्येत, वायो, कथय। ब्राह्मणाः, युष्माकं संशयाः युक्ताः, युक्त्या प्रेरिताः; हि, विवेकिनां नास्तिक्यं न सिध्यति। ज्ञानसाधनं वक्ष्यामि, या साधूनां मोहं नाशयति; दुष्टानां तु अन्यावस्था, यदि न प्रभुग्रसः। निश्चितं, शिवस्य परमानुग्रहेण विना, किञ्चिदपि साध्यं नास्ति। तस्य स्वभाव एव परमानुग्रहाय पर्याप्तः; अन्यथा, निरात्मनः कः किं दद्यात्? सर्वं संसारं बद्धात्मकमपि, अनुग्रहेयम्; परमानुग्रहाय तु प्रभोः आज्ञा यथायोग्यम्।