शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य सप्तमस्कन्धे, देवी त्रिविधेन प्रभावेण षड्विधमार्गान् उत्पाद्य, सम्पूर्णं जगत् षड्विधमर्थवाच्यरूपं निर्मयति। एतस्य विस्तारमात्रं शास्त्रेषु विशदं प्रतिपाद्यते। शिवशक्त्योः अद्भुतानि गूढानि च कर्माणि, यानि देवैरपि दुर्ग्रहाणि, मनांसि मोदन्ति। शिवस्य शक्त्या सह तत्त्वैक्ये दोषो न दृश्यते; तयोः कर्मभिः सामान्यावस्थापि प्रकट्यते। ब्रह्मादयः, यैः सृष्टिस्थितिलयकारणानि क्रियन्ते, तेषां यथेष्टं निग्रहानुग्रहयोः शिवस्यैव इच्छा कार्यकारणं; शिवः तु कस्यापि निग्रहानुग्रहस्थानं न भवति, तेन तस्य स्वतन्त्रता निःशेषा—एतद् निश्चितम्। यदि तस्य स्वतन्त्रता एवं, तदा सा परमस्वातंत्र्यलक्षणा; यः तस्य स्वभावः, स एव मूर्तिस्थानं भूत्वा प्रकट्यते। किन्तु परमस्वातंत्र्ययुक्तस्य मूर्तिर्नास्ति, मूर्तिः हि कारणात् जायते; मूर्तिः तु कार्यरूपा, तस्य कारणरहितता न स्यात्। सर्वत्र परमावस्था कथ्यते, अपरं च अपरम्—कथं परमापरावस्थे एका स्यात्? परमात्मनः परमस्वभावः फलरहितः—तर्हि सम्पूर्णं प्रपञ्चस्वरूपं किमर्थम् अस्ति? तस्य स्वभावो नित्यः, न परिवर्त्यते। यदि स्वभावः विपरीतः, भगवतः स्वतन्त्रता चास्ति, तर्हि सः स्वेच्छया नित्येऽनित्ये भ्रमं किमर्थं न करोति? सर्वत्र कथ्यते—एकः साकारः पूर्णः, अपरः शिवः फलरहितः, शिवेनैव स्थापितः। तस्मिन्नेव काले, साकारः शिवस्यैव रूपं भवति; तस्मात् साकारस्य साकारिणः आश्रयः निश्चितः। अन्यथा, साकारस्य ग्रहणं किमर्थम्? तस्मात् साकारग्रहणं इच्छितफलप्राप्त्यर्थं भवति। स्वेच्छया साकारग्रहणं स्वतन्त्रतया न स्याद्, यतोऽपि जनानां स्वेच्छा कर्मानुसारं भवति। ब्रह्मादयः, पिशाचपर्यन्ताः, स्वेच्छया शरीरग्रहणं त्यागं च कर्तुं समर्थाः, किन्तु कर्मातिरिक्तं न स्युः। ते जानन्ति—स्वेच्छया शरीरसृष्टिः मायावत्, यतो योगबलाद् लघुत्वाद्यधिकारः तेषां वशातीतः न भवति। विष्णुः, विश्वरूपं धृत्वा, दधीचिमुनिना युद्धे तं रूपं स्वयमेव धृतमिति दृष्टः। शिवस्यापि, सर्वोत्कृष्टस्य परमात्मनः, साकारता अन्यात्मनां सदृशत्वं इव दृश्यते। शिवः परमकारणं, सर्वहितं, इति कथ्यते; तर्हि सर्वानुग्रहार्थं यः तान् देवांश्च निगृह्णाति, सः कथं? ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः, यः शिवं 'पुत्र' इति निन्दन् पुनःपुनः छिन्नम्। विष्णोः नरसिंहरूपस्य हृदयं शरभस्य तीक्ष्णनखैः विदारितम्, पादैः दलितम्। देवदेवीषु, दक्षयज्ञदोषात्, वीरभद्रेण कोऽपि न दण्डात् मुक्तः। त्रिपुरं, तत्र स्थिताः महिलाः, दानवाः, बालकाः च, क्षणेन शिवनेत्राग्निपावकस्य इन्धनं कृतम्। कामः, कामानां सुखकारः, शिवनेत्राग्नौ होमितः, देवाः क्रन्दन्ति स्म। केचन गावः, आकाशे उड्डीयमानाः, शिरसि क्षीरधारां प्रवहन्त्यः, भगवता क्रुद्धेन दृष्टाः, तत्क्षणाद् भस्मीकृताः। जलन्धरासुरः, जलं चक्ररूपेण कृत्वा, विष्णुं बन्ध्य शतयोजनदूरं क्षिप्तः, ततः स एव जलसंयोगेन शूलघातेन हतः। विष्णुः, तपस्यया तं चक्रं प्राप्तवान्। देवद्विषां हृदयहीनवंशः, मारयितुमुद्यमः, अन्धकस्य वक्षः त्रिशूलेन विदारितः, मयूरनाथवत्। भगवतः कण्ठात् कालां कन्यां सृष्ट्वा, बालकं अपि पतितम्; गौरीत्वचे स्थितां कौशिकीं उत्पाद्य। शुम्भनिशुम्भौ युद्धे हतौ; महाकथा, स्कन्दस्य आश्रयः, स्कन्दपुराणे श्रुतम्। तारकासुरविनाशाय, इन्द्रद्वेषिणं, ब्रह्मणा प्रेरितः, देवः मन्दरप्रासादं प्रविष्टवान्। तत्र, देवीसहितं दीर्घकालं रममाणः, सुखासक्तः, तस्याः नाम 'रसा' इति दत्त्वा, अधोविश्वगतायाः इव। तत्र, देवीं मोहयित्वा, अतिशक्तिमत् वीर्यं न विसृज्य, घृतं यथा अग्नौ होम्यते, तद्वत् अमृतसदृशं वीर्यं विसृज्य। गङ्गाद्येषु नदिषु, अग्निना भागशः स्थापयित्वा, तत्र तत्र किंचित् किंचित् संचितम्। स्वाहा, कृतिका रूपं धृत्वा, स्वपत्युः रममाणाः, सुवर्णरूपा, मेरुपर्वते शमीकुञ्जे तद् स्थापयामास। कालान्तरं, सर्वदिशः तस्य तेजसा प्रज्वलिताः, सर्वगिरयः मेरुकान्त्या सुवर्णमयाः कृताः। दीर्घकालात्, तस्य शक्तेः प्रसादात्, तत्र बालः जातः, कोमलाङ्गः, बालकानां आदर्शरूपः। तस्य रम्यं बाल्यरूपं दृष्ट्वा, देवाः, असुराः, सर्वलोकाः च, विस्मिताः मोहिताः च। स्वयं देवः, पुत्रदर्शनाभिलाषी, देवीसहितः, तं बालं गोदाम् उपनयन्, तस्य मुखं स्मितेन प्रकाशितम्।