पुराणेषु प्रसिद्धानि अन्यानि भुवनानि शिवागमे बोधनीयानि, तथा सांख्ययोगयोः केचन तत्त्वानि स्थापितानि सन्ति। शिवशास्त्रेषु सुप्रसिद्धानि अन्यानि तत्त्वानि अपि समग्रतः परीक्ष्यन्ते; तानि तु कलाभिः तादृशैः एव व्याप्यन्ते। परप्रकृतेः आदौ, तस्या: पञ्चविधविकारस्य आरम्भे, निवृत्त्यादिकाः कलाः पञ्चसु तत्त्वेषु स्वक्रमेण व्याप्यन्ते। व्याप्नुवतः दृष्ट्या, परशक्ति: षड्भिः पथिभिः अविभक्ता, यतः परस्वभावस्य स्थितिः शिवतत्त्वात् एव स्थापिताः। शक्त्याद्याः पृथिव्यन्ताः सर्वे शिवतत्त्वोत्पन्नाः, तेनैकः एव व्याप्यन्ते, यथा घटादयः मृद्भिः व्याप्यन्ते। षड्भिः मार्गैः प्राप्तव्यं यत् शिवस्य परं धाम, तत्र व्याप्यव्यापकशक्त्या पञ्चतत्त्वशुद्ध्या व्याप्यते। निवृत्तेः रुद्रपर्यन्तं ब्रह्माण्डशुद्धिः स्थित्या, तस्मात् ऊर्ध्वं अव्यक्तप्रदेशपर्यन्तं प्रतिष्ठया, ततः ऊर्ध्वं विद्यया, मध्ये विश्वेश्वरपर्यन्तं शान्त्या, तस्मिन् मध्ये अन्ते च विशुद्ध्या शान्त्यतीतया शुद्धिः क्रियते। यत् परमं व्योम उच्यते, परस्वभावयोगेन, एते पञ्च तत्त्वानि येन समग्रं विश्वं व्याप्यते। तत्र सर्वं मुमुक्षुभिः द्रष्टव्यम्; यः मार्गव्याप्तिं अज्ञाय शुद्धिं कर्तुमिच्छति, स मोहितः, न शुद्धेः फलं प्राप्नोति, तस्य प्रयत्नः व्यर्थः, नरकमेव गच्छति। शक्त्यवतरणसंयोगं विना तत्त्वानां स्वरूपज्ञानं न संभवति, न च तेषां व्याप्यवृद्धी। या पराशक्ति: सर्वशक्तिराज्ञी, चिद्रूपिणी, हृदयेश्वरी, तया कारणया शिवः सर्वत्र व्याप्यते। सा नात्मा, न माया, नापि कापि विकारः; न बन्धनं, न मोक्षः, किन्तु बन्धमोक्षयोः कारणम्। सा सर्वैश्वर्यशिखरं प्राप्त्वा शिवस्य सहधर्मिणी, तद्रूपा, विविधावस्थाभिः विशेषिता। तया एव सः ज्ञायते, सा च तेनैव धार्यते; तयोः परमसंयोगात् जगत् अपत्यरूपेण जायते। सः कर्ता, सा कारणं—एवं तयोः भेदः स्थापितः; तथापि शिवः एव उभयरूपेण प्रकटः। केचित् स्त्रीपुंसयोः भेदमाहुः, अपरः तु परशक्तिं शिवे अवस्थितां मन्यन्ते। सूर्यतेज इव सा चिद्रूपा, पृथग्वर्तिनी, इति निश्चितम्; अतः शिवः परकारणं, तस्याज्ञा परैश्वर्या। तया एव प्रेरितः शैवः प्रकृतिः अक्षयः महमाया, माया एव, त्रिविधा प्रकृतिः भवति। सा त्रिविधैः कार्यैः षड्विधमार्गान् उत्पादयति; षड्विधं जगत् शब्दार्थमयं निर्मीयते। शास्त्रेषु एषा विस्तारतः प्रतिपादिता। एतानि अद्भुतानि गूढानि कर्माणि, यानि देवानामपि दुर्विज्ञेयानि, मनांसि मोहयन्ति। शिवशक्तिसंयोगे दोषः न विद्यते; तयोः कर्मभिः सामान्यावस्थाः अपि प्रकट्यन्ते। ब्रह्मादयः, यः सृष्टिस्थितिसंहारकारणानि, तेषां निग्रहानुग्रहौ अपि शिवस्य इच्छायां संस्थितौ। शिवः तु स्वयम् कस्यापि निग्रहानुग्रहस्थानं न; तेन तस्य ऐश्वर्यं पूर्णतः स्वातन्त्र्यम्—एतद् निःसंशयम्। यदि तस्यैश्वर्यं तथा, तर्हि तत् परमस्वातन्त्र्यलक्षणम्; एषः स्वभावः देहं आश्रयत्वेन वर्तेत। किन्तु परमस्वतन्त्रस्य रूपं नास्ति, रूपं हि कारणात् जायते; रूपस्य च कार्यत्वात् तदस्तित्वं निराकरणीयम्। सर्वत्र परं पदं कथ्यते, अपरं चापरम्; कथं परापरयोः एकत्र संगमः? परस्यात्मस्वभावस्य निष्फलत्वात्, किमर्थं सम्पूर्णप्रकृतिः अस्ति? तस्या: स्वरूपं न विक्रियते। यदि स्वभावो विपरीतः, ईश्वरः च स्वातन्त्र्यवान्, तर्हि सः स्वेच्छया नित्याऽनित्ययोः भ्रमं किमर्थं न करोति? सर्वत्र एकः देही, पूर्णः, अन्यः च शिवः, निष्फलः, स्वयमेव शिवेन स्थापितः इति कथ्यते। यदा तदा देह एव अस्य शिवस्य रूपं भवति; तस्मात् देहिनः रूपस्य च परस्पराश्रयः निश्चीयते। अन्यथा, रूपस्य स्वीकृतिः कथं विना कारणेन स्याद्? अतः रूपग्रहणं फललाभाय एव। स्वेच्छया देहधारणं स्वातन्त्र्यस्य न युक्तम्, यतः जनानां स्वेच्छा कर्मानुसारी एव। ब्रह्मादयः, प्रेतान्ताः, स्वेच्छया देहान् धारयितुं त्यक्तुं च शक्नुवन्ति; किं ते कर्मातिरिक्ताः? ते जानन्ति यत् इच्छया देहसृष्टिः मायोपमा, यतः षड्गुण्यादिषु ऐश्वर्ये अपि तेषां अधिकत्वं नास्ति। विष्णुः जगद्रूपं धारयन् महर्षिणा दधीचिना दृष्टः, यः युद्धे तद्रूपं धारयामास। शिवस्यापि, सर्वेषां श्रेष्ठस्य, देहधारणं अन्यैः आत्मभिः सदृशत्वरूपेण दृश्यते। शिवः परकारणम्, जगद्भर्ता इति केचिद् वदन्ति; सः सर्वानुग्रहकर्ता कथं देवतानां निग्रही भवति?