शिवपुराणम्

शक्तेः ज्ञानशक्तिसंयोगेन सैव इच्छया च बलवती भूत्वा, सर्वशक्तिस्वरूपत्वेन शक्तितत्त्वमित्येव प्रसिद्धा। सा सर्वसृष्टिस्वरूपमूलप्रकृतिरूपिणी कुण्डलिनीति, मायेत्यपि चोच्यते, परमशुद्धपथश्च सा। विभागस्वभावा सा षड्विधेन पथेन विस्तारं गच्छति—त्रयः शब्दात्मानः, त्रयश्चार्थात्मान इति पूर्वोक्तम्। सर्वेषां जनानां स्वशुद्ध्यनुसारं सर्वतत्त्वविभागात् लयभोगाधिकारः समुत्पद्यते। तानि तत्त्वानि कलाभिः यथावत् परमप्रकृत्यादौ पञ्चविधविकाररूपेण व्याप्यन्ते। ताः कलाः निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति कथ्यन्ते; मन्त्रपदवर्णपथाः स्वस्वनाम्ना प्रकीर्तिताः। भुवनतत्त्वकलापथा यथाक्रमं स्वार्थैः प्रतिष्ठिताः; अत्र सर्वेषां परस्परव्याप्त्यव्याप्त्युपदेशः क्रियते। मन्त्राः सर्वैः पदैः व्याप्यन्ते, वाक्यानि हि शब्दसमूहात् सञ्जायन्ते; शब्दाः वर्णैः व्याप्यन्ते, वर्णसमूहः शब्दः इति मनीषिभिः उक्तम्। वर्णाः भुवनैः व्याप्यन्ते, तत्रैव तेषां स्थितेः; भुवनानि च तत्त्वसमूहैः व्याप्यन्ते, तेषां उत्पत्तिप्रसारात्। तानि तत्त्वानि कारणतत्त्वैः नानाविधेन व्याप्यन्ते, तद्भावात्; अत्र केचन भुवनानि अन्तरतः उत्पद्यन्ते। अन्यानि भुवनानि पुराणेषु विख्यातानि शिवागमे ज्ञेयानि; केचन तत्त्वानि सांख्ययोगेषु प्रतिष्ठितानि। अन्यानि तत्त्वानि शिवशास्त्रेषु प्रसिद्धानि सम्यग् विचिन्तनीयानि; तानि तत्त्वानि कलाभिः यथावत् व्याप्यन्ते। परमप्रकृत्यादौ पञ्चविधविकाररूपेण ताः कलाः निवृत्त्याद्याः पञ्चसु पञ्चसु यथाक्रमेण व्याप्यन्ते। व्याप्तिदृष्ट्या पराशक्तिः षड्विधपथेषु अविभक्ता; परमस्वभावस्य सत्त्वं शिवतत्त्वात् प्रतिष्ठितम्। शक्त्याद्यावधि पृथिव्यन्तं यत् किञ्चिदपि शिवतत्त्वसमुत्थितं, तेनैव व्याप्यते, घटादिवत् मृद्व्याप्तेः। तत् शिवस्य परमधाम षड्विधपथैः प्राप्तव्यं, व्याप्यव्यापिकया शक्त्या पञ्चतत्त्वशुद्ध्या व्याप्यते। निवृत्त्याद्याः रुद्रान्तं ब्रह्माण्डशुद्धिः स्थित्या क्रियते; ततः परं अव्यक्तलोकान्तं प्रतिष्ठया। ततः परं विद्यया, मध्ये विश्वेश्वरान्तं शान्त्या; ततः परं मध्ये अन्ते विशुद्ध्या, शान्त्यतीतया। यत् परमाकाशं परमस्वभावसंयोगात्, एते पञ्च तत्त्वानि येन सर्वं जगद् व्याप्यते। अत्र सर्वं मुमुक्षुभिः द्रष्टव्यं; यः पथव्याप्तिं अजानन् शुद्धिं कर्तुमिच्छति, स मोहं गच्छति, न शुद्धिफलं प्राप्नोति, तस्य प्रयासः निष्फलः, नरकायैव गच्छति। शक्तिपातसंयोगं विना तत्त्वानां यथार्थज्ञानं, तेषां व्याप्तिः वृद्धिश्च न सम्भवति। या पराशक्तिः शक्तिराज्ञी, चैतन्यस्वरूपा, हृदयेश्वरी, तया एव कारणरूपया शिवः सर्वं व्याप्नोति। सा नात्मा, न माया, न विकारः, न बन्धो न मोक्षः, किन्तु बन्धमोक्षकारिणी। सा सर्वेश्वर्यस्य शिखरं प्राप्ता, शिवसहधर्मिणी, तद्रूपा, विविधावस्थाभेदेन विशिष्टा। सैव तया ग्राह्यः, सा च तेन नित्यं धृता; तयोः परमसंयोगाज् जगत् पुत्रवत् उत्पाद्यते। सः कर्ता, सा कारणम्—एवं तयोर्भेदः स्थितः; तथापि शिवः एव द्विविधरूपेण कर्ता च कारणं च। केचिद् स्त्रीपुरुषभेदमाहुः, अन्ये पुनः पराशक्तिं शिवे अन्तर्भावयन्ति। सा सूर्यप्रभेव चैतन्यरूपा, किंतु पृथग् इति निश्चितम्; तस्मात् शिवः परमकारणं, तस्याज्ञा परमेश्वरी। तया एव प्रेरितः शैवः आद्यः प्रकृतिरव्यया महमाया, मायैव, त्रिविधा प्रकृतिः सञ्जायते। त्रिविधैः कार्यैः सा षड्विधपथान् उत्पादयति; षड्विधं जगत् शब्दार्थमयं निर्मीयते। शास्त्रेषु एष एव विस्तारतः प्रतिपाद्यते। एतानि अद्भुतानि गूढानि च कर्माणि, देवानामपि दुर्ग्राह्याणि, मनांसि मोहयन्ति। शिवशक्तिसंयोगस्य तत्त्वे दोषो नास्ति; तयोः कर्मभिः सामान्यावस्थाः अपि प्रकट्यन्ते। ब्रह्मादयः सृष्टिस्थितिलयकारणभूताः अपि, शिवस्यैव इच्छायाः वशे, संक्षेपेण वा प्रसादेन च। शिवः तु न कस्यचित् संक्षेपप्रसादाधारः; तस्मात् तस्य ऐश्वर्यं सर्वथा स्वातन्त्र्यम्—एषा निश्चिता। तदेतद् स्वातन्त्र्यं तस्य स्वरूपम्, तद् देहं आश्रित्य अपि स्यात्। परन्तु रूपं तस्य न भवति, यः सर्वथा स्वातन्त्र्यवान्; रूपं हि किञ्चित् कारणात्, रूपं च कार्यं, तदभावे तदसत्त्वम्। सर्वत्र परमपदं कथ्यते, अपरं चापरम्; कथं परमापरपदयोः एकत्र संगमः? परमात्मनः परं स्वरूपं निष्फलम्; किमर्थं तर्हि सर्वं व्यक्तिस्वरूपं विद्यमानम्? तस्य स्वरूपं हि न विक्रियते। एवं श्रुत्युक्तेषु श्लोकपङ्क्तिषु, तत्त्वार्थानुसारं प्रवृत्ते, पराशक्तेः शिवस्य च योगेन, सर्वं जगद् व्याप्यते, तेषां कार्यकारणभावोऽपि यथावत् स्थितः।