शिवपुराणम्

यदा तु तद्धूम्रं सर्वत्र योगसंयुक्तविधिना शक्त्याः सुधावर्षेण स्नाप्यते, तदा प्रकृतेः अधिकारः अपह्रियते। अतः एवं सुधया सदा स्नानं कृत्वा मृत्युञ्जयो भवति; शिवशक्तिसुधास्पर्शेन मृत्युः कथं सम्भवेत्? यः एतद्गुप्तदाहनं च स्नानं च यथोक्तं वेत्ति, अग्निसोमभावं परित्यज्य पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यः योगमार्गेण शिवाग्निना शरीरं दहति शक्तिसुधया च स्नापयति, स अमृतत्वाय योग्यः भवति। हृदि एषा देवेनोक्ता अर्था स्थाप्याः यत् समस्तं जगत् अग्निसोमस्वरूपमेव। इदानीं वक्ष्यामि कथं वाङ्मयस्य सारः जगति प्रतिष्ठितः, षड्विधमार्गज्ञानं च संक्षेपेण, विस्तारतः न। न किञ्चिदस्ति वस्तु शब्दरहितं, न च शब्दोऽर्थरहितः; तस्मात् यथाकालं प्रत्येकः शब्दः सर्वार्थान् वहति। प्रकृतेः एषा विकारः द्विविधा—शब्दस्य च अर्थस्य च प्रकाशः। एषा एव आद्यरूपा शिवशक्त्योः, परात्मनोः। या शक्ति शब्दस्वरूपा तया त्रिविधा उच्यते पण्डितैः—स्थूलः, सूक्ष्मः, परः। स्थूलः श्रवणगम्यः, सूक्ष्मः चिन्तारूपः, परः विचाररहितः। सा पराशक्तिः शिवतत्त्वे स्थिताऽस्ति। ज्ञानशक्तिसंयोगेन सा इच्छया च दृढीकृता, सर्वशक्तिसमूहत्वेन सा शक्तितत्त्वं इति प्रसिद्धा। सर्वसृष्टीनां मूलप्रकृतिरूपेण सा कुण्डलिनी, माया, परमपवित्रमार्गा च कथ्यते। सा विभागस्वरूपा षड्विधमार्गत्वेन विस्तार्यते; तत्र त्रयः शब्दस्य, त्रयः अर्थस्य, इति पूर्वोक्तम्। सर्वेषां जनानां स्वशुद्ध्यनुसारं सर्वतत्त्वविभागात् मोक्षभोगाधिकारः जायते। कलाभिः तानि तत्त्वानि यथावत् व्याप्यन्ते, यथा परमप्रकृतेः आरम्भे पञ्चविधपरिणामेन। ताः कलाः निवृत्तिप्रभृतयः पर्याप्ताः मन्यन्ते; मन्त्रपदवर्णमार्गाः नामभिः व्यवह्रियन्ते। भुवन, तत्त्व, कला मार्गाः च अर्थानुसारं क्रमशः प्रतिष्ठिताः; अत्र सर्वेषां परस्परव्याप्त्यव्याप्त्यः निरूप्यन्ते। मन्त्राः सर्वैः पदैः व्याप्यन्ते, कारणं वाक्यं पदैः निर्मीयते; पदानि वर्णैः व्याप्यन्ते, वर्णसमूहः पदमिति मनीषिभिः कथ्यते। वर्णाः भुवनैः व्याप्यन्ते, तेषु तेषु दृश्यन्ते; भुवनानि तत्त्वसमूहैः, तेषां उत्पत्तिव्याप्त्या च। तानि तत्त्वानि कारणतत्त्वैः नानाविधं व्याप्यन्ते, तेषु केचन भुवनानि अन्तः उत्पद्यन्ते। अन्यानि भुवनानि पुराणज्ञातानि शिवागमे बोधनीयानि; केचन तत्त्वानि सांख्ययोगयोः अपि प्रतिष्ठितानि। अन्यानि शिवशास्त्रेषु प्रसिद्धानि तत्त्वानि अपि सम्यग्विचार्याणि; कलाभिः तानि यथावत् व्याप्यन्ते। परमप्रकृतेः आरम्भे पञ्चविधपरिणामेन ताः कलाः निवृत्तिप्रभृतयः पञ्चसु पञ्चसु क्रमशः व्याप्यन्ते। व्याप्तिदृष्ट्या पराशक्तिः षड्भिः मार्गैः अविभक्ता, कारणं परमस्वरूपस्य शिवतत्त्वात् सिद्धिः। शक्त्याद्यन्तं पृथिव्यन्तं सर्वं शिवतत्त्वोद्भवम्, तेनैव एकेन व्याप्यते, यथा घटादिकं मृद्व्याप्तम्। तत् शिवस्य परमं धाम षड्भिः मार्गैः प्राप्यते, व्याप्यव्याप्यशक्त्या पञ्चतत्त्वशुद्ध्या व्याप्यते। निवृत्त्यादिरुद्रपर्यन्तं ब्रह्माण्डशुद्धिः स्थित्या, ततः ऊर्ध्वं अव्यक्तप्रदेशपर्यन्तं प्रतिष्ठया। ततः ऊर्ध्वं विद्यया, मध्ये विश्वेश्वरपर्यन्तं शान्त्या; ततः ऊर्ध्वे मध्ये अन्ते विशुद्ध्या, शान्त्यतीता। यत् परमाखिलं व्योम, परमस्वरूपयोगेन—एते पञ्च तत्त्वानि येन सर्वं विश्वं व्याप्यते। अत्र सर्वं मुमुक्षुभिः द्रष्टव्यं; यः मार्गव्याप्तिं अज्ञात्वा शुद्धिं कर्तुमिच्छति, स मोहितः शुद्धिफलं न प्राप्नोति, तस्य प्रयासः व्यर्थः, नर्कायैव गच्छति। शक्त्याः अवरोहणसंयोगं विना तत्त्वानां स्वरूपज्ञानं, तेषां व्याप्यव्याप्तिज्ञानं च न शक्यते। या पराशक्तिः शक्ति-राज्ञी चैतन्यरूपिणी, हृदयेश्वरी, सा कारणरूपेण शिवः सर्वत्र व्याप्यते। एषा न आत्मा, न माया, न विकारः; न बन्धः, न च मोक्षः, किन्तु बन्धमोक्षयोः कारणं सा। सा सर्वेश्वर्याः शिखरं प्राप्य, शिवस्य सखी, तद्रूपा, विभिन्नावस्थाभिः विशेषिता। स केवलं तया ग्राह्यः, सा च तेनैव सदा धृता; तयोः संयोगात् जगत् अपत्यरूपेण उत्पाद्यते। स कर्ता, सा कारणं—एवं भेदः प्रतिष्ठितः; तथापि शिवः एव द्विविधरूपेण स्थितः। केचित् स्त्रीपुंसाभेदं वदन्ति; अन्ये तु पराशक्तिं शिवे अन्तर्भूतां मन्यन्ते। यथा सूर्यस्य प्रभा, सा चैतन्यरूपिणी, पृथगपि—एवं निश्चितम्; अतः शिवः कारणं परम्, तस्य आज्ञा परमा ईश्वरी। तया एव प्रेरितः शैवः आद्यः प्रकृतिः अव्यया महती माया, माया एव, त्रैविध्यरूपा प्रकृतिः इति।