शिवपुराणम्

शृणु, भगवन्, यथाऽस्य जगतः स्थावरजङ्गमस्य सर्वस्य धारणं शक्तेः सारस्य च विभागाभ्यां सम्पद्यते। विद्युत्प्रभृतयः शक्तिः, माधुर्यादिकं तु सारः। एताभ्यां विभागाभ्यां सर्वं चराचरं तिष्ठति। अत्राग्नेरुत्पत्त्या अमृतं जायते, तेन चामृतेनाग्निः पुष्यते। एवं शक्तिमान् यः सोमाग्नितत्त्वं, स जगतां हिताय भवति। कृषिसम्पदः हविर्भिः सम्पद्यते, वर्षा च कृषिवृद्धये स्याद्। हविः वर्षाय, वर्षा कृषये, एवं लोकोऽग्निसोमाभ्यां ध्रियते। अग्निः सोमरसपर्यन्तं प्रज्वलति, सोमरसश्चाग्निस्थानपर्यन्तं प्रस्रवति। अतः कालाग्निर्धोऽधः, शक्तिरूर्ध्वम्; यावत् प्रज्वलनमूर्ध्वे, प्लावनं चाधस्तात्। एष कालाग्निरूर्ध्वगः शक्त्याश्रयः, तथैवाधो गच्छन् सोमः शिवशक्तिस्थानं। शिव ऊर्ध्वे, शक्तिरधस्तात्; शक्तिरूर्ध्वे, शिवोऽधस्तात्; एवं शिवशक्त्यनुपेतं नास्ति किञ्चिदत्र। यथा वह्नेः शक्तिः पुनः पुनर्जगत् दग्ध्वा भस्मनि निहिता, तस्माद् वह्नेः शक्तिः भस्मनि तिष्ठति। यो हि एवं भस्मस्वरूपं विज्ञाय, 'अग्नि'प्रभृतिमन्त्रैः स्नानं करोति, स बन्धनात् विमुच्यते। यद् वह्निशक्तिरूपं भस्म सोमेन पुनः स्नाप्यते, संयोगाभावेन, तदा प्रकृतिसामर्थ्याय भवति। तद् भस्म यदा सर्वत्र संयोगेन शक्त्याः सोमवृष्ट्या स्नाप्यते, तदा प्रकृतेः अधिकारं हरति। एवं नित्यं सोमस्नानात् मृत्युञ्जयो भवति; शिवशक्तिसोमस्पर्शात् मृत्युः कुतः? यो हि गूढं दाहं स्नानं च वेत्ति, अग्निसोमभावं त्यक्त्वा, स पुनर् न जायते। यो योगमार्गेण शिवाग्निना शरीरं दहति, शक्तिसोमेन स्नापयति, स अमृतत्वाय योग्यो भवति। हृदि देववक्तृं यदर्थं निधाय, यदिदं विश्वं सर्वं सोमाग्निस्वरूपं, तथैव तिष्ठति। अथ वक्ष्यामि, कथं वागर्थस्य सारः लोके प्रतिष्ठितः, षड्विधमार्गज्ञानं च संक्षेपेण। न वस्तु किंचन शब्दरहितं, न च शब्दोऽर्थवर्जितः; तस्मात् सर्वः शब्दः स्वकाले सर्वार्थान् बोधयति। एष प्रकृतेः परिवर्तनं द्विविधं—शब्दस्यार्थस्य च प्रकाशः। एष शिवशक्त्योः आदिरूपं परात्मनोरुच्यते। या शक्तिः शब्दस्वरूपा, सा स्थूलसूक्ष्मपरैः त्रिधा ज्ञातृभिः कथ्यते; श्रवणगोचरः स्थूलः, चिन्तामयः सूक्ष्मः, अचिन्त्यः परः। सा परा शक्तिः शिवतत्त्वे प्रतिष्ठिता। ज्ञानशक्तिसंयोगात् इच्छया च सैव बलवती; सर्वशक्तिसामूहे सा शक्तितत्त्वमिति प्रसिद्धा। सा सर्वसृष्टीनां मूलप्रकृतिरूपा कुण्डलिनी, माया, परिशुद्धमार्गश्च कथ्यते। सा विभागात्मिका षड्विधं मार्गं विस्तारयति; तत्र त्रयः शब्दस्य, त्रयः अर्थस्येति विज्ञायते। सर्वेषां जनानां स्वशुद्ध्यानुसारं, समस्ततत्त्वविभागात् लयभोगाधिकारः सम्पद्यते। कलाभिः तत्त्वानि व्याप्यन्ते, यथासंभवम्, परमप्रकृतेः आदौ पञ्चधा परिवर्तनात्। ताः कलाः निवृत्त्याद्याः पर्याप्ताः, मन्त्रपदवर्णमार्गा नामानुसारतः प्रसिद्धाः। भुवनतत्त्वकलामार्गाः क्रमशः स्वार्थैः प्रतिष्ठिताः; अत्र सर्वेषां परस्परव्याप्त्यव्याप्त्यः कथ्यन्ते। मन्त्राः सर्वैः पदैः व्याप्यन्ते, वाक्यं हि पदसमूहः; पदानि वर्णैः, वर्णसमूहः पदमित्युपदिशन्ति विद्वांसः। वर्णाः भुवनैः व्याप्यन्ते, तत्रैव दृश्यन्ते; भुवनानि तत्त्वसमूहैः, तेषां उत्पत्तिव्याप्त्या। तानि तत्त्वानि कारणतत्त्वैः नानाप्रकारेण व्याप्यन्ते, तेषु केचन भुवनानि अन्तः उत्पद्यन्ते। अन्ये भुवनानि, पुराणेषु प्रसिद्धानि, शिवागमे ज्ञेयानि; केचन तत्त्वानि सांख्ययोगशास्त्रेषु अपि स्थापितानि। अन्यानि तत्त्वानि शिवशास्त्रेषु प्रसिद्धानि, तानि सर्वाणि परिगन्तव्यानि; कलाभिः तत्त्वानि व्याप्यन्ते, यथासंभवम्। परमप्रकृतेः आदौ, पञ्चधा परिवर्तनात्, निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्चान्यपि व्याप्यन्ति। व्याप्यदृष्ट्या, पराशक्तिः षड्मार्गेषु अविभक्ता, शिवतत्त्वात् परमस्वरूपस्य सत्त्वं निश्चितम्। शक्त्यादि पृथिव्यन्तं, सर्वं शिवतत्त्वोत्पन्नं, तेनैव व्याप्यते, यथा घटादयः मृद्व्याप्ताः। तत् शिवस्य परमं धाम षड्मार्गैः प्राप्तव्यं, व्याप्यव्याप्यशक्त्या, पञ्चतत्त्वशुद्ध्या व्याप्यते। निवृत्त्यादिरुद्रान्तं ब्रह्माण्डशुद्धिः स्थित्या, ततोऽव्यक्तपर्यन्तं प्रतिष्ठया। ततो विद्यया मध्ये, विश्वेश्वरान्तं शान्त्या; ततो मध्येऽन्ते विशुद्ध्या, शान्त्यतीत्या। यत् परमाकाशं परमस्वरूपसंयोगात्, एते पञ्च तत्त्वानि येन विश्वं व्याप्यते। तत्र सर्वं द्रष्टव्यं साधकैः; मार्गव्याप्तिं अजानन् शुद्धिं कर्तुमिच्छन् न शक्नोति।