शिवपुराणम्

देव्याः शुभमधुरस्नेहपूर्णवचनानि श्रुत्वा देवः सन्तुष्टः सञ्जातः, तस्यैव क्षणे तस्मै प्रकटितवान्। तत्र गणेशः रक्षकरूपेण सुवर्णदण्डं मणिमयचेलं सर्पाकारकटारिकां च धारयन् स्थितवान्। सोममहेश्वरनन्द्यौ तेन सन्तुष्टौ जातौ, तस्मादेव स सः सोमनन्दीति प्रसिद्धः अभवत्। एवं देवीं तुष्ट्वा चन्द्रशेखरः स तं दिव्यैः मणिविभूषितैः आभरणैः अलङ्कृतवान्। ततः हरः चन्द्रशेखरः महता आदरेण सर्वजनमोहिनीं पार्वतीं शय्यायामुपवेश्य, उत्तमैः आभरणैः अलङ्कृतवान्। यदा देवी देवेने पूजिता, तदा तत्रोक्तम्— "विश्वं अग्निसोमस्वरूपं वाक्पदार्थस्वरूपं च।" "आज्ञामात्रं ऐश्वर्यं, त्वं सा आज्ञा," इति प्रोक्तम्। "एतत् सम्यग् यथाक्रमं श्रोतुमिच्छामः।" इति। अग्निः रौद्रीति कथ्यते, तस्याः रूपं तीक्ष्णं तेजस्वि च; सोमः शक्तिरूपः, अमृतस्वरूपः, शमदायिनी शक्तिः। यद् अमृतं तत् आधारः, स एव प्रकाशः, विज्ञानं, कलैव च। सर्वेषु सूक्ष्मभूतेषु एते द्वौ—रसः शक्तिश्च—व्याप्तौ स्तः। शक्तेः प्रवृत्तिः द्विविधा—एकं सौरं, तेजस्वरूपं; रसस्य प्रवृत्तिः सोम्या, आप्यस्वरूपा। शक्तिः विद्युतादिरूपा, रसः माधुर्यादिरूपः। एतयोः शक्तिरसरूपविभागेन सर्वं चराचरं स्थितम्। अग्नितः अमृतं जायते, अमृतेन अग्निः पुष्यते। एवं अग्निसोमात्मिका शक्तिः जगत् हिताय भवति। हविर्भिः धान्यसमृद्धिः, वर्षेण धान्यवृद्धिः। हविः वर्षाय, तस्मात् अग्निसोमाभ्यां जगत् स्थितम्। अग्निः ऊर्ध्वं दीप्तिम् यावच्चन्द्रामृतं, यावत् अग्नेः स्थानं तावत् चन्द्रामृतं अधः प्रवहति। अतः कालाग्निः अधस्तात्, शक्तिः उपरि; यावत् ऊर्ध्वं दाहः, अधस्तात् प्लावनं। कालाग्नेः एषः ऊर्ध्वगः दाहः धार्यते शक्त्या; तथैव अधः गतः सोमः शिवशक्तिस्थानम्। शिवः उपरि, शक्तिः अधः; शक्तिः उपरि, शिवः अधः। एवं अत्र यन्नास्ति, तत् शिवशक्त्याव्याप्तं नास्ति। अग्नेः शक्तिः इति कथ्यते—स पुनः पुनः जगद् दग्ध्वा भस्मीकृतवान्; तस्मात् तस्य शक्तिः भस्मनि स्थितम्। यः एवं भस्मस्वरूपं ज्ञात्वा, "अग्नि" इत्यादिमन्त्रैः स्नानं करोति, स बन्धनात् विमुक्तः। अग्नेः या शक्तिः सा भस्म, पुनः सोमेन स्नानं कृत्वा, "असंयोगमार्गेण" प्रकृत्यैश्वर्याय योग्यं भवति। यदा तु तत् भस्म सर्वत्र "संयोगमार्गेण" शक्त्याः अमृतवृष्ट्या स्नाप्यते, तदा प्रकृत्यैश्वर्यं नश्यति। तस्मात् एवं अमृतस्नानं कृत्वा सदा मृत्युञ्जयः भवति; शिवशक्त्योरमृतं स्पृशन् मृत्युः कुतः? यः एतद् दाहस्नानरहस्यं ज्ञात्वा, अग्निसोमभावं त्यक्त्वा, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यः योगमार्गेण शिवाग्निना देहं दग्ध्वा, शक्त्याः अमृतेन स्नापयति, स अमृतत्वाय योग्यो भवति। एवं देवेन उक्तं यद् "अग्निसोमात्मकमिदं विश्वम्" इति, तदर्थं हृदि स्थाप्य। अधुना वक्ष्यामि—कथं वाक्पदार्थयोः तत्त्वं जगति प्रतिष्ठितं, षड्विधमार्गज्ञानं च संक्षेपेण, न विस्तारतः। नास्ति किञ्चिद् वस्तु यत्र शब्दो नास्ति, न च शब्दः यत्रार्थो नास्ति; तस्मात् समये सर्वः शब्दः सर्वानर्थान् वहति। प्रकृतेः परिवर्तनं द्विविधं—शब्दस्य चार्थस्य च प्रकाशः। एषः शिवशक्त्योः आद्यरूपं, परात्मरूपं कथ्यते। या शक्तिः शब्दस्वरूपा, सा त्रिविधा—स्थूलसूक्ष्मपरा—इति मनीषिभिः कथ्यते। स्थूलः श्रवणगम्यः, सूक्ष्मः चिन्तनमयः, परा निश्चिन्तना। सा शक्तिः पराशक्तिः, शिवतत्त्वे स्थितम्। ज्ञानशक्तिसंयोगेन सा इच्छया च पुष्यते; सर्वशक्तिसमूहत्वात् सा शक्तितत्त्वं कथ्यते। सा सर्वसृष्टीनां मूलप्रकृतिरूपा, कुण्डलिनी, माया, परमपवित्रमार्गा च कथ्यते। सा विभागात्मिका षड्विधमार्गरूपेण विस्तारयति; तत्र त्रयः शब्दरूपाः, त्रयः अर्थरूपाः, इति पूर्वोक्तम्। सर्वेषां जनानां स्वशुद्ध्यानुसारं, सर्वतत्त्वविभागेन मोक्षभोगाधिकारः जायते। कलाभिः तानि तत्त्वानि यथास्थितानि, परमप्रकृतेः आदौ पञ्चविधपरिणामेन व्याप्यन्ते। ताः कलाः निवृत्त्याद्याः पर्याप्ताः मन्यन्ते; मन्त्रपदवर्णमार्गाः स्वनामभिः कथ्यन्ते। भुवनतत्त्वकलामार्गाः च, तत्रार्थानुसारं, क्रमशः स्थाप्यन्ते; अत्र सर्वेषां परस्परव्याप्त्यव्याप्त्यः स्पष्टीकृताः। मन्त्राः सर्वैः पदैः व्याप्यन्ते, यतः वाक्यानि पदैः निर्मीयन्ते; पदानि वर्णैः, यतः वर्णसमूहः पदं कथ्यते। वर्णाः भुवनैः व्याप्यन्ते, तेषु तानि सन्ति; भुवनानि तु तत्त्वसमूहैः, तेषां उत्पत्त्याः प्रसारात्। तानि च तत्त्वानि कारणतत्त्वैः नानाविधं व्याप्यन्ते, तेषु च केचन भुवनानि अन्तः उत्पद्यन्ते।