शिवपुराणम्

येषां प्रेमस्वरूपं तेषां स्वाभाविकं जन्मस्थानं न किञ्चित् कृत्रिमं विद्यते। तस्याः स्वपतिना मृदुं सत्यं च वचनं उक्तं, तदा सा देवी स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। लज्जया कौशिकी देवी वर्णनातीतं किञ्चित् न उक्तवती; अधुना अहं तस्याः देव्या वृत्तान्तं वर्णयामि, शृणुत। किं देवैः न दृष्टा सा देवी या मया कौशिकी रूपेण सृष्टा? तादृशी कन्या न कदापि जगति जाता, न भविष्यति। सा या देवी, या विन्ध्यवासिनी, या स्वबलविक्रमविजयशालिनी, या शुम्भनिशुम्भयोः रणाङ्गणे वधाय कारणं, सा एव। सा देवी सदा जगतां प्रत्यक्षफलप्रदा, लोकानां नित्यरक्षणाय च ब्रह्मा तां सदा स्तोष्यति। एवं देवी वक्तुम् आरब्धा, तस्याः आज्ञया तस्याः सखी व्याघ्रं समानीय तस्याः पुरतः स्थापयामास। तं दृष्ट्वा देवी पुनः उवाच— "एष व्याघ्रः देवैः साधनरूपेण समानीयः; पश्य, मम भक्तेषु कोऽपि तादृशो नास्ति। अनेन मम पुण्यवाटिका दुष्टगणात् रक्षिता; सः एव मम भक्तः, स्वरक्षणे च दृढनिश्चयवान्।" "त्वं स्वदेशं परित्यज्य मम प्रसादाय अत्र आगतः; यदि मयि प्रेम अस्ति, तर्हि मम परमं प्रेम दर्शय।" नन्दिनः आज्ञया सः स्वयम्, चिन्हधारिभिः रक्षिभिः सह, सदा अन्तरालयद्वारे स्थितः, हे प्रभो। देव्याः मधुरं प्रेमपूर्णं शुभवचनं श्रुत्वा, देवः 'तोषितः अस्मि' इति उक्त्वा तस्मै तत्रैव दर्शनं दत्तवान्। गणेशः, रक्षकरूपेण, सुवर्णदण्डधरः, मणिमयचेलवसनः, सर्पसदृशकटिग्रहः तत्र स्थितः। सोमः महादेवः च नन्दिः च तेन तुष्टौ, अतः सः 'सोमनन्दी' इति नाम्ना विख्यातः अभवत्। एवं चन्द्रशेखरः देव्या तुष्टः, तं दिव्याभरणैः मणिमयैः भूषयामास। ततः हरः, चन्द्रशेखरः, महत्सम्मानपूर्वकं गौरीं गिरिकन्यां सर्वलोकमोहिनीं शय्यायाम् उपवेश्य, उत्तमाभरणैः अलङ्कृतवान्। यदा देवी देवेन पूजिता, तदा इदं भाषितम्— "विश्वं अग्निसोमस्वरूपं वागर्थरूपं च।" "आज्ञामात्रं ऐश्वर्यम्; त्वं एव सा आज्ञा" इति उक्तम्। एतत् यथावत् श्रोतुम् इच्छामः। अग्निः रौद्री, उग्ररूपा उच्यते; सोमः शक्तिः, अमृतरूपा, शान्तिदायिनी शक्तिरूपा। अमृतं मूलं, तदेव प्रकाशः, ज्ञानं, कला च। सर्वेषु तत्त्वेषु, एते द्वौ—रसः शक्तिश्च—व्याप्तौ। शक्तेः प्रवृत्तिः द्विविधा—एकं सौरं, अग्निस्वभावम्; तद्वत् रसं प्रवृत्तिः सौम्यं, आप्यं स्वरूपम्। शक्ति विद्युतादिरूपा, रसः माधुर्यादिरूपः। शक्तिरसविभागेन सर्वं चराचरं स्थितम्। अग्नितः अमृतं जायते, अमृतेन अग्निः पुष्यते; एवं अग्निसोमात्मकं तत्त्वं जगतां हिताय। अन्नस्य समृद्धिः होमात्, वृष्टिः अन्नवृद्धये, होमः वृष्ट्यर्थं; अतः अग्निसोमाभ्यां जगत् स्थितम्। अग्निः ऊर्ध्वं दीप्त्यते यावत् सोमरसः, यावत् अग्निस्थानं, तावत् सोमरसः अधः प्रवहति। अतः कालाग्निः अधः, शक्तिः उपरि; यावत् ऊर्ध्वं दाहः, अधः प्लावनं। एष कालाग्निः ऊर्ध्वगः, शक्त्याश्रयः; तथैव सोमः अधोगतः, शिवशक्तिस्थानम्। शिवः उपरि, शक्तिः अधः; शक्तिः उपरि, शिवः अधः; एवं शिवशक्तिव्याप्तं सर्वम्। अग्नेः शक्तिः तादृशी यत्, पुनः पुनः जगत् दग्ध्वा भस्मीकृतम्; तस्मात् भस्मनि अग्नेः शक्तिः। एवं यः भस्मस्वरूपं ज्ञात्वा, 'अग्नि' मन्त्रारम्भेण स्नानं करोति, स बन्धनात् विमुक्तः। अग्निशक्तिः या भस्म, सा पुनः सोमस्नानेन, असंयोगविधिना, प्रकृत्यधिकारिणी भवति। यदा तद् भस्म, संयोगविधिना, शक्त्याः अमृतवृष्ट्या सर्वत्र स्नाप्यते, तदा प्रकृत्यधिकारं अपोहति। एवं सदा अमृतस्नानेन, मरणजयः भवति; शिवशक्त्योरमृतस्पर्शेन, कथं मृत्युः? यः एतद् अग्निसोमयोः रहस्यम्, दाहस्नानं च, ज्ञात्वा, तयोः अवस्थां त्यक्त्वा, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। यः योगमार्गेण शिवाग्निना शरीरं दग्ध्वा, शक्त्यामृतस्नानेन स्नापयति, स अमृतत्वयोग्यः। एवं देवेन उक्तं यत्—विश्वं अग्निसोमस्वरूपम्—एतदर्थं हृदि स्थाप्य। अहं वक्ष्यामि कथं वाक्यार्थयोः सारः लोके स्थापितः, षड्विधमार्गज्ञानं संक्षेपेण। न वस्तु अस्ति निष्कलम्, न शब्दः अर्थरहितः; अतः यथाकालं प्रत्येकः शब्दः सर्वार्थान् वहति। एष प्रकृतेः परिवर्तनं द्विविधम्—शब्दस्य च अर्थस्य च प्रकाशः। एषः शिवशक्त्योः आद्यरूपं, परात्मरूपम्। या शक्तिः शब्दस्वरूपा, सा त्रिविधा—स्थूलं, सूक्ष्मं, परं इति; स्थूलं श्रवणगोचरम्। सूक्ष्मं चिन्तारूपम्; परं निर्विचारम्। सा एव पराशक्तिः, शिवतत्त्वे स्थितिः। एवं श्रीशिवशक्त्याः अद्भुतं चरितं, तयोः तत्त्वस्य रहस्यं, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं च, परममङ्गलमयं सम्यक् प्रवृत्तम्।