शिवपुराणम्

अग्न्युत्तमस्थाने अहं प्रतिष्ठितः, सोमशिखरे त्वं स्थितः; अग्निसोममयं जगत् आवयोर्युगपत् धृतम्। लोकहितार्थं स्वेच्छया रूपधारणं कुर्वाणौ यदा वियुक्तौ स्याम, तदा जगत् निराधारं स्यात्। अन्यः कारणः शास्त्रविचारनिश्चितः अत्र अस्ति—यथा शब्दार्थयोः अविच्छेदः, तथा स्थावरजङ्गमं जगत् अपि अविच्छिन्नम्। त्वं वाक्सुधा साक्षात्, अहं अर्थसुधा परमा; उभे अमृतरूपे, कथं आवयोः भेदः स्यात्? त्वं ज्ञानप्रदा, अहं तव ज्ञानात् ज्ञेयः; ज्ञानज्ञेयस्वरूपयोः कथं भेदः स्यात्? अहं कर्मणा न जगत् सृजामि वा पुनः सृजामि; आदेशेन सर्वं साध्यते, आदेशः एव श्रेष्ठः। आदेशाधारितं स्वातन्त्र्यलक्षणं ऐश्वर्यं; आदेशवियुक्तस्य मम ऐश्वर्यं किम्? आवयोः कदापि भेदावस्था नास्ति; देवकार्यार्थं मया केवलं कृतं कर्म दृश्यरूपेण। तव अज्ञेयम् किमपि नास्ति, तस्मात् किमर्थं त्वं कोपिता? त्रैलोक्यरक्षणाय तव क्रोधः अपि मयि प्रवृत्तः। भूतानां हितविपरीतम् किमपि तव नास्ति, प्रियंवद परमेश्वर प्रकटितः। प्रेमस्वरूपाणां स्वाभाविकं जन्मस्थानं अकृतिमम्; स्वपत्युः सौम्यं सत्यं च वचनं श्रुत्वा सस्मिता प्रत्युवाच। लज्जया कौशिकी वर्णनातीतं न किंचित् उवाच; इदानीं वर्णयिष्यामि, देवीकथां शृणु। देवी देवैः दृष्टा न वा? यया मया कौशिकी रूपेण सृष्टा; सा कन्या न पूर्वं न भविष्यति जगति। तस्याः बलं, शक्तिः, विंध्यवासः, जयः, शुम्भनिशुम्भयोः युद्धे वधः च—सर्वं तस्याः। सा जगत्साक्षात् फलप्रदा, लोकनित्यरक्षणाय ब्रह्मा तां नित्यं स्तोष्यति। एवं देवी वदन्ती, तस्याः आज्ञया सहचरी व्याघ्रं समुपादाय तस्याः पुरतः स्थापयामास। तं दृष्ट्वा देवी पुनः उवाच—“देवैरुपनीतः व्याघ्रः साधनरूपः; पश्य, मद्भक्तः तस्य तुल्यः नास्ति।” सः दुर्गटसमूहात् मम वनं रक्षितवान्; सः एव मम भक्तः, आत्मरक्षणे विश्वस्तः। स्वभूमिं त्यक्त्वा, मम प्रसादाय आगतः; यदि मम स्नेहः अस्ति, तर्हि परमं प्रेम दर्शय। नन्दिनः आज्ञया सः चिह्नयुक्तैः रक्षकैः सह सदा अन्तरालयद्वारि तिष्ठति, हे प्रभो। देवीच्या मधुरं प्रेमपूर्णं शुभं वचनं श्रुत्वा देवः “तुष्टः अस्मि” इति तस्यै तत्रैव प्रकटितः। गणेशः रक्षकवेषधारी, सुवर्णदण्डः, रत्नसञ्चितवस्त्रः, सर्पसदृशकटिः, तत्र स्थितः। सोमः महादेवः, नन्दिः च तेन प्रसन्नौ, तेन ‘सोमनन्दि’ नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। देवीसंतुष्ट्या, सोमशेखरः तं दिव्यरत्नाभरणैः अलंकारयामास। ततः चन्द्रशेखरः, मह्यं गम्भीरमङ्गलया, गौरीं सर्वमोहिनीं पर्वतनन्दिनीं शय्यायां उपवेश्य, उत्तमाभरणैः अलंकारयामास। देवी पूज्यमाना देवेन, इदं उक्तम्—“अग्निसोमस्वरूपं जगत्, वाक्यार्थस्वरूपं च।” “ऐश्वर्यं केवलं आदेशरूपं; त्वं आदेशः इति उक्तम्। तद् यथावत् अनुक्रमेण श्रोतुम् इच्छामः।” अग्निः रौद्री, उग्ररूपा; सोमः शक्तिः, अमृतस्वरूपा, शान्तिदायिनी शक्तिरूपा। अमृतं मूलम्, तदेव ज्योतिः, ज्ञानम्, कलारूपम्; सर्वसूक्श्मतत्त्वेषु एते—रसः शक्तिः च—व्याप्तौ। शक्तेः क्रिया द्विविधा—एकं सूर्यरूपं, अग्निस्वभावं; रसस्य क्रिया सोमरूपा, जलस्वभावा। शक्तिः विद्युतादिरूपा; रसः माधुर्यादिरूपः। शक्तिरसविभागेन सर्वं स्थावरजङ्गमं धृतम्। अग्नितः अमृतम् उत्पद्यते; अमृतात् अग्निः पुष्यते। एवं अग्निसोमतत्त्वं बलवत्तमं, लोकहिताय प्रवृत्तम्। यज्ञात् धान्यसमृद्धिः, वर्षात् धान्यवृद्धिः; यज्ञः वर्षाय, एवं अग्निसोमाभ्यां जगत् धृतम्। अग्निः उपरि दीप्तः, सोमसुधा यावत्; अग्निस्थानं यावत्, सोमसुधा अधः प्रवहति। तस्मात् कालाग्निः अधः, शक्तिः उपरि; यावत् उपरि दाहः, अधः प्लावनम्। एष कालाग्निः उपरिगामी शक्त्याधारेण धृतः; एवं अधोगामी सोमः शिवशक्तिस्थानम्। शिवः उपरि, शक्तिः अधः; शक्तिः उपरि, शिवः अधः; एवं शिवशक्तिव्याप्तं सर्वं, तत्र किञ्चित् नास्ति। अग्नेः शक्तिः एव, यः पुनः पुनः जगत् दग्ध्वा भस्मीकृतः; तस्मात् अग्निशक्तिः तस्मिन्भस्मनि। यो भस्मस्वरूपं तत्त्वं ज्ञात्वा, ‘अग्नि’ मन्त्रादिभिः स्नानं कुर्यात्, स बन्धनात् विमुक्तः। अग्निशक्तिः भस्म, सोमस्नानेन पुनः, योगविप्रयोगविधिना, प्रकृतिस्वाम्याय योग्यता प्राप्ता।