शिवपुराणम्

यदेतत् परमं हर्षानन्दं तु वर्णयितुम् अशक्यम्, यतः स्नेहसमुत्था या भावना, सा हि येषां हृदयानि गृह्णाति, तेषां हृदि एव तिष्ठति। तस्या देव्या आगमनस्य उत्कण्ठया, द्वारपालाः प्रमुदिताः सन्तः, शीघ्रं ताम् अन्तः प्रवेशयामासुः। सा च तं त्रियम्बकं अन्तःपुरे दृष्टवती। तत्र गृहे प्रधानैः गणैः भक्त्या स्नेहेन च वाक्यैः सत्कृता, सा देवी त्रियम्बकं प्रणम्य, नोत्थायैव सन्निषण्णा आसीत्। तदा परमेश्वरः स्वबाहुभ्यां ताम् आलिङ्ग्य, महता आनन्देन ताम् परिवेष्टयामास। स्वस्य अंकमाध्यास्तुम् इच्छन्पि, तस्याः देवीः शय्यायाम् एव उपविश्य, भगवान् सौम्यस्मितां ताम् शनैः अंकमादाय स्थापयामास। स भगवान्, प्रसन्नमुखीं, विशाललोचनां ताम् ईषदस्मितां देवीम्, इव तस्याः मुखं पिबन्निव, वार्तालापस्य उत्कण्ठया प्रथमं प्राह। "गतः स कालः, सुन्दरि, यत्र कोऽपि उपशमस्य उपायो नासीत् कोपात्। तव इच्छया अपि कालः न प्रचलितः, न च त्वं वर्णं व्यत्यास्य, त्वदीया स्वभावः मम मनः हृतवान्, सुन्दरभ्रु, चिन्तां च जनितवान्। कथं तद् परमं भावम् विस्मृतं, यत्र स्वेच्छया मिलित्वा, न चित्तदोषहेतवः विद्यन्ते? यदि साधारणजनवत् कश्चिद् विवादकारणं अस्ति, तर्हि तादृशं क्वापि जगति नास्ति। अहं अग्न्याः शिखरे प्रतिष्ठितः, त्वं सोमस्य शिखरे स्थितासि; अग्निसोममयं विश्वं आवाभ्यां धार्यते। लोकार्थं, स्वेच्छनिर्युक्तैः देहैः कर्म कुर्वतोः, यदि वियुक्तावाव, तर्हि लोकोऽपि आधाररहितः स्यात्। अन्योऽपि कारणमस्ति, शास्त्रयुक्त्या निश्चितः, यथा शब्दार्थयोः अविनाभावः, तथा स्थावरजङ्गमस्यास्य विश्वस्य। त्वं वागमृतस्वरूपा, अहं च अर्थामृतः; उभौ अमृतस्वरूपौ, कथं नः भेदः स्यात्? त्वं विज्ञानदा, अहं तव विज्ञान्यया ज्ञेयः; ययोः स्वभावः विज्ञानज्ञेयभावः, तयोः कथं भेदः स्यात्? नाहं कर्मणा विश्वं सृजामि वा पुनः सृजामि; केवलं आदेशात् सर्वं सम्पद्यते, आदेशः एव परः। यतः शासनं केवलमादेशाधारितं स्वातन्त्र्यलक्षणं च, तर्हि आदेशवियुक्तः मम शासनं किम्? न कदापि वियुक्तावाव, केवलं देवकार्यार्थं मया कर्म केवलं दर्शितम्। तव किञ्चिद् अज्ञातं नास्ति, तर्हि किमर्थं कोपिता? त्रैलोक्यरक्षणायापि तव कोपो मय्यपि समर्पितः। यद् भूतानां अनिष्टं, तत् त्वयि नास्ति, प्रियंवदे, परमेश्वरस्वरूपिणि। येषां स्वभावः प्रेममयः, तेषां जन्मस्थानं न कृत्रिमं; स्वपत्युः मधुरं सत्यं च वचनं श्रुत्वा, देवी स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। लज्जया कौशिकी किंचिद् अपि वाच्यं न उक्तवती; तस्याः वर्णनं करिष्ये, शृणु देव्या वर्णनम्। देवी का न दृष्टा देवैः, या मया कौशिकी इति सृष्टा? तादृशी कन्या न कदापि जाता, न भविष्यति। तस्याः बलं, प्रभावः, विंध्यवासः, विजयश्च, शुम्भनिशुम्भयोः युद्धे वधः, तस्यैव। सा सदा जगतः प्रत्यक्षफलप्रदा, लोकत्रयस्य नित्यरक्षणाय ब्रह्मा तां सदा स्तोष्यति। एवं देव्या भाषमाणायाः, तस्या आज्ञया, तस्याः सखी व्याघ्रं तस्याः पुरतः नीतवती। तं दृष्ट्वा देवी पुनरुवाच—"देवैः उपायार्थं व्याघ्रः नीतः; पश्य, मम भक्तः तादृशः नास्ति। स मया रक्षितोऽशुभसमूहात्, स एव मम भक्तः, स्वरक्षणे च आत्मविश्वासी। स्वदेशं परित्यज्य मम प्रसादाय आगतः; यदि मम स्नेहस्तवास्ति, तर्हि परमं प्रेम दर्शय। नन्दिनः आज्ञया, स एव तादृशचिह्नधारिभिः रक्षिभिः सह, सदा अन्तःपुरद्वारे तिष्ठति, भगवन्। देव्याः मधुरं प्रेमपूर्णं शुभवचनं श्रुत्वा, देवः "तोषितोऽस्मि" इति उक्त्वा, तस्य समक्षं साक्षाद् प्रादुरभूत्। गणेशः तत्र द्वारपालरूपेण, सुवर्णदण्डं, मणिवसनं, सर्पाकारकृपाणं च धारयन्, तस्थौ। सोमः महादेवः च नन्दिश्च तेन प्रसन्नौ जातौ, तस्मात् स "सोमनन्दी" इति प्रसिद्धः। एवं देव्या तुष्ट्या, चन्द्रशेखरः स तं दिव्यैः मणिमयैः भूषणैः अलङ्कृत्य, रमयामास। ततः हरः, चन्द्रशेखरः, महता आदरेण, सर्वलोकमोहिनीं पार्वतीं शय्यायाम् उपवेश्य, उत्तमैः भूषणैः अलङ्कृतवान्। एवं देव्या देवेन सत्क्रियाम् आप्नुवत्याः, इदं वचनम् उक्तम्—"विश्वं अग्निसोमस्वरूपं, वाचोऽर्थयोश्च स्वरूपम्। "शासनं केवलमादेशरूपम्; त्वं स आदेशः" इति उक्तम्। तदेतत् यथावत्, क्रमशः श्रोतुम् इच्छामः। अग्निः रौद्रीति कथ्यते, तामसी, तेजस्विनी; सोमः शक्तिरित्युक्तः, अमृतस्वरूपा, शान्तिदायिनी। यद् अमृतं, तदेव आधारः, तदेव तेजः, विज्ञानं, कला च; सर्वेषु सूक्ष्मभूतेषु, एते द्वौ—रसः शक्तिश्च—व्याप्तौ। शक्तेः क्रिया द्विविधा, एकं सौरं, तामसं तेजस्वि; तथा रसोद्भवा क्रिया, सोमात्मिका, जलस्वरूपिणी।