शिवपुराणम्

देवानां विपत्तिं श्रुत्वा, करुणया पूर्णः स्रष्टा ब्रह्मा तेषां दुःखस्य कारणं च मूलं दैत्यविनाशस्य कथा स्मरन् अभवत्। देवैः प्रार्थितः स ब्रह्मा, स्वयम् देवैः सह, देवीभवानीस्य आश्रमं गच्छन्, मनसि देवदुःखमोचनं स्वयमेव कर्तव्यं चिन्तयन्, तत्र अगच्छत्। तत्र, देवश्रेष्ठः ब्रह्मा तां परमेश्वरीं भवानीं ददर्श, या तपस्यायाम् उच्चतमायाम् स्थितवती, जगतो आधाररूपा इव आसीत्। स तां जगदम्बां, स्वस्य भ्रातुर्हरि एवं रुद्रस्य पत्नीं, हिमाचलराजस्य कन्यां, नमस्कृत्य प्रणामम् अकरोत्। ब्रह्माणं आगतम् दृष्ट्वा, देवी देवसंघैः सह, उचितं अर्घ्यं दत्त्वा, विधिवत् स्वागतं च अकरोत्। स कमलजः देवीसौजन्यवाक्यान् प्रत्युत्तरं दत्त्वा, तां स्तुत्वा, अनजानवत् तपस्याः प्रयोजनम् अपृच्छत्। ‘‘एवं घोरं तपः किमर्थं कृतम्, हे देवि? सर्वतपस्याफलानि तव इच्छायाः अधीनानि। सर्वलोकाधिपतिं, तं परमेश्वरं, पतिं प्राप्तवती, तपस्याफलम् प्राप्तम्। अथवा एषा तव लीलैव; तथापि, हे देवि, विभाव्यते तव पतिसंयोगवियोगसहनम्। सृष्ट्यादौ तव उत्पत्तिः भगवतः; पश्चात् प्राणिषु मम प्रथमजः पुत्रः अभवः। पुनः, प्रजावृद्ध्यर्थं भवः तव ललाटात् जातः, तदा त्वं मम गुरुर्व्यसनः अभवः। हिमाचलराजः तव पिता, मम अपि पिता, तदा त्वं मम पितामहः, लोकानां पूर्वजः अभवः। एवं, लोकवृत्तिनियमिका, पूर्वे पतिधर्मः कृतः; किं पुनः पतिप्रस्तावः कार्यः? यद्वा, यदि एषा कृष्णवर्णा त्वया त्यक्ता, सत्त्वविन्यासेन गौर्याः रूपं प्राप्तुं शक्यते। किमर्थं, हे देवि, एतादृशं तपः कृतम्? तव इच्छैव सर्वं साधयति; एषा लीलैव तव। तव लीला अपि, हे जगदम्बे, लोकहिताय; तस्मात् मम द्वारा किञ्चित् इच्छितं फलम् साध्यताम्। द्वौ दैत्यौ, शुम्भनिशुम्भौ, मया वरप्राप्तौ, अभिमानिनौ, देवाः पीडयन्ति; तयोः विनाशः तव द्वारा निश्चितः। विलम्बः पर्याप्तः; तव शक्तिः आज तु मुक्त्वा, तयोः मृत्युर्भविष्यति। ब्राह्मणैः प्रार्थिता, देवी हिमाचलकन्या, दृढनिश्चयेन तव त्वचा त्यक्त्वा, गौर्याः रूपं प्रकटयामास। तस्यां त्वचायां त्यक्तायां कौशिकी नाम्नी, काल्याख्या, मेघवर्णा, कन्या उत्पन्ना। सा शक्ति मायारूपा, विष्णुनिद्रारूपा, शङ्खचक्रत्रिशूलाद्यायुधैः युक्ता, अष्टबाहुशालिनी। सा सौम्या, उग्ररूपा, मिश्ररूपा, त्रिनेत्रा, चन्द्रशेखरा, पुरुषैरस्पृष्टा, दुर्जया, अतीव सुन्दरी। एषा सनातनी शक्ति देवी ब्रह्मणे दत्तवती, निशुम्भशुम्भयोः हन्त्री, दैत्यसिंहः। ब्रह्मा तया प्रहृष्टः, तस्याः शक्त्याः सिंहं वाहनं दत्तवान्। तस्याः पूजा विंध्याचले, सुरापशुमत्स्यपिष्टान्नैः विधानं आज्ञापयत्। सा शक्ति ब्रह्मणा विश्वकर्मणा च अनुमोदिता, मातरं गौर्यं ब्रह्माणं च क्रमशः नमस्कृत्य, सम्मानिता अभवत्। स्वस्य समशक्तिभिः, स्वकन्याभिः परिवृता, सा विंध्यं प्रति दैत्याधिपत्यवधाय प्रययौ। तत्र, युद्धे, तया देव्याः शुम्भनिशुम्भौ दैत्यश्रेष्ठौ निहतौ; तया बाणैः कामबाणैः च तयोः देहमनः भिन्नम्। तस्य युद्धस्य सम्पूर्णकथा अत्र न दीयते; अन्यत्र अनुमान्या, किंतु यथावद् तव कथयामि। गौर्याः कौशिकीं उत्पाद्य, गौर्यः तां ब्रह्मणे समर्प्य, प्रतिदानार्थं पितामहः उवाच। ‘‘एषः व्याघ्रः, मया शरणं प्राप्तः, दृष्टः? तेन मम आश्रमः दुष्टैः रक्षिता। स मयि एकचित्तः, भक्तः, तस्य रक्षणात् मम प्रियं नास्ति। तस्मात् स मम अन्तरगृहे वसिष्यति; स्नेहात् शङ्करः तस्य गणाधिपत्यम् दास्यति। तं नेतारं कृत्वा, अहं स्वसखिभिः सह गन्तुं शक्नोमि।’’ एवं उक्ता देवी, ब्रह्मा तां निर्दोषामिव हास्यं कृत्वा जगाद। ‘‘हे देवि, मृगाः क्रूराः; कुतः तव शुभा करुणा? कः विषसर्पस्य मुखे अमृतं पातयति? रात्रिचरः, व्याघ्र्या सह, गाः ब्राह्मणर्षीं च खादितवान्। यथेष्टं रूपं धृत्वा, स यत्र इच्छति तत्र चरति; पापकर्मणां फलं भोक्तव्यम्। तस्मात्, किम् तव करुणया तादृशेषु पापात्मसु? तव किम् प्रयोजनं तस्य अशुद्धात्मनः? यद् उक्तं तव, सत्यम्; स तादृशः एव। तथापि, मयि शरणं प्राप्तः, न त्याज्यः।