शिवपुराणम्

स तु व्याघ्रः, दुष्टभावनया तत्रागतः, देवीमवलोक्यापि, स्वभावेनैव तां सामान्यजनवत् न विवेचयामास। स तु, काये सर्वत्र स्तब्धे, तीव्रेण च क्षुधया पीड्यमानः, चिन्तयामास—"मम अन्यन्मांसं नास्ति, केवलं एष्याः।" स तत्रैव निरन्तरं स्थित्वा, देवीमवलोकयन्, अहर्निशं तस्याः पुरतः तिष्ठन्, इव पूजार्थं प्रवृत्तः। तस्याः हृदि करुणा समुत्पन्ना—"एषः सदा मम भक्तः, अहं च तस्य दुष्टजनात् रक्षिका।" एवं तस्याः करुणया, तस्य सर्वे मलाः क्षणेन विनश्यन्ति स्म, व्याघ्रः तदा देवीमवगच्छत्। तस्य क्षुधा निवृत्ता, कायस्य स्तब्धता अपगता, स्वाभाविकं पापत्वं नष्टं, तत्रैव तृप्तिः समुत्पन्ना। स तु, आत्मनः परिपूर्णत्वं विज्ञाय, परमया भक्त्या युक्तः, साक्षात् देवीभक्तोऽभवत्, तां परमेश्वरीं सेवितुम् आरब्धवान्। स च, दुष्टेषु अपि पापहरः संजातः, तपोवनं चरन् विचरति स्म। एवं देवी तपसा अधिकतरं तीव्रं कृत्वा, तस्याः तपः स्वभावतः अधिकं कठोरं जातम्। तदा दैत्यैः बाध्यमानाः देवाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। शत्रुभिः पीडिताः देवाः तं दुःखं निवेदयामासुः, शुम्भनिशुम्भयोः तुष्ट्या वरप्राप्तिं च कथयामासुः। तेषां दुःखश्रवणेन ब्रह्मा, करुणया पूर्णः, तदाख्यानं स्मृतवान् यत्र दैत्यवधः कारणं मूलं चासीत्। ततो ब्रह्मा, देवैः सहितः, तस्याः देवीमाश्रमं ययौ, देवदुःखविमोचनं स्वयमेव साधयितुं मनसा चिन्तयन्। तत्र, देवश्रेष्ठाः तां परमेश्वरीं भवानीं दृष्टवन्तः, या परमं तपःस्थिता, जगदाधाररूपेण स्थितम् इव। स ब्रह्मा, तां जगन्मातरं, स्वस्य भ्रातुः हर्याः पत्नीं, रुद्रस्य च पत्नीं, पर्वतेश्वरस्य कन्यां, साष्टाङ्गं प्रणम्य, तामभिवाद्य। ब्रह्माणं समागतं दृष्ट्वा, सा देवी, देवसंघैः सहित्या, तस्मै यथोचितं अर्घ्यं दत्तवती, सत्कारं च कृतवती। तस्याः सत्कारवचनं प्रतिगृह्य, स्तुत्वा च, ब्रह्मा पद्मयोनिः, इव अनजानन्, तस्याः तपस्याः प्रयोजनं पप्रच्छ। स उवाच—"एवं घोरं तपः किमर्थं क्रियते? सर्वं तपःफलं तव इच्छामात्रेण सिद्ध्यति।" "यो जगदाधिपः स भगवान्, स एव तव पतिः लब्धः, तेन तपःफलमपि प्राप्तम्।" "किं वा, एषा लीलैव ते, आश्चर्यं चेदं, हे देवि, कथं त्वं भगवतः वियोगं सहसे।" "सृष्ट्यादौ भगवतः सम्भूता त्वं इति श्रूयते, तदा प्रजासु मम पुत्रः आद्यः अभवः।" "पुनः प्रजननार्थं भवः तव ललाटात् उत्पन्नः, तदा त्वं मम गुरुः अभवः, मम जामातरम् अपि।" "यदा पर्वतेश्वरः तव पितृभूतः, मम अपि पितरं, तदा त्वं मम पितामहः, जगतां पितामहि।" "एवं जगद्व्यवस्थायाः नियन्त्री त्वं, पतिधर्मः पूर्वं कृतः, पुनः पतिं किमर्थं वदामि?" "किं बहुना? यदि एषा कृष्णवर्णता मया त्यज्यते, सत्त्वव्यवस्थया गौर्यहम् भवितुम् अर्हामि।" "किं तव, हे देवि, एतादृशं तपः कृतं? नु तव इच्छा एव पर्याप्ता? एषा लीलैव तव।" "मातर्, तव लीलापि लोकहितायैव, तस्मात्, ममापि किञ्चित् फलम् अत्र सिध्यतु।" "शुम्भनिशुम्भाख्यौ द्वौ दैत्यौ, मया दत्तवरेण, दर्पितौ, देवान् बाधेते; तयोः विनाशः त्वया निश्चितः।" "अत्र विलम्बः पर्याप्तः, क्षणेनैव दृढा भव, तव शक्तिः प्रसृता तयोः मृत्युः भविष्यति।" ब्राह्मणैः प्रार्थिता सा पार्वती, पर्वततनया, दृढनिश्चया, स्वकञ्चुकीं त्वचं त्यक्त्वा, गौर्यभवत्। तस्याः त्यक्तत्वचः कौशिकी नाम, या कालिका अपि, मेघश्यामा, कन्या, उत्पन्ना। सा शक्तिः मायामयी, विष्णु-निद्रा अपि, शङ्खचक्रत्रिशूलाद्यायुधधारिणी, अष्टबाहुश्च। सा सौम्या, उग्ररूपा, मिश्रवपुषी, त्रिनेत्री, चन्द्रशेखरा, पुरुषैः अस्पृष्टा, अजिता, अतीव रम्या। एषा नित्यशक्तिः देवी ब्रह्मणे दत्ता, निशुम्भशुम्भयोः संहारिण्यै, दैत्यसिंहयोः। ब्रह्मापि तस्याः प्रसन्नः, सिंहं महाबलम् अर्पयामास, तस्याः वाहनाय। स ब्रह्मा, तस्याः पूजां विन्ध्याचले कर्तव्यम्, सुरापानमांसमत्स्यपिष्टाद्यैः हविभिः, इति निर्दिष्टवान्। सा शक्तिः, ब्रह्मणा विश्वकर्मणा च अनुमोदिता, मातरं गौर्यं, ब्रह्माणं च कृताञ्जलिः प्रणम्य, पूजिता अभवत्। स्वसमानशक्तिसहिताः स्वयम्भूता कन्याः परिवृता, विन्ध्यं प्रति शुम्भनिशुम्भवधाय प्रययौ। तत्र युद्धे, तया दैत्यश्रेष्ठौ विनिहतौ, तस्याः बाणैः कामस्य च बाणैः, तयोः शरीराणि मनांसि च विदारितानि। तस्य युद्धस्य विस्तृतं वर्णनं नात्र, अन्यत्र ज्ञेयम्; यदुपयुक्तं तदहं कथयिष्यामि। एवं कौशिकीं निर्माय, गौर्येव तां ब्रह्मणे न्यवेदयत्; तदा प्रतिपूर्त्यर्थं ब्रह्मा पितामहः वाक्यमुवाच।